अशरीरः शरीरस्य कृते ऽन्यस्य महामुनिः । वसिष्ठः सुमहातेजा जगाम पितुरन्तिकम् ।। ७.५६.
महामुनी वसिष्ठ, दुसऱ्याच्या देहासाठी स्वतः देह सोडून, प्रचंड तेजाने आपल्या वडिलांकडे गेले.
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ देवदेवस्य धर्मवित् । पितामहमथोवाच वायुभूत इदं वचः ।। ७.५६.
मग त्यांनी धर्म जाणणाऱ्या देवाधिदेवांच्या पायांना वंदन करून, वायूस्वरूप होऊन पितामहांना असे बोलले.
भगवन्निमिशापेन विदेहत्वमुपागमम् । लोकनाथ महादेव अण्डजो ऽपि त्वमब्जजः ।। ७.५६.
भगवंत, निमीच्या शापामुळे मी देहहीन झालो आहे. लोकांचे स्वामी, महादेव, तुम्हीही अंडातून जन्माला आलात, कमलजन्मा.
सर्वेषां देहहीनानां महद्दुःखं भविष्यति । लुप्यन्ते सर्वकार्यणि हीनदेहस्य वै प्रभो । देहस्यान्यस्य सद्भावे प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ७.५६.
देह नसलेल्या सर्वांना मोठं दुःख होतं; देह नसताना सर्व कामं व्यर्थ होतात, प्रभो. दुसरा देह मिळाल्यास कृपा करावी.
तमुवाच ततो ब्रह्मा स्वयम्भूरमितप्रभः । मित्रावरुणजं तेज प्रविश त्वं महायशः ।। ७.५६.
त्यावर ब्रह्मा, स्वयंभू आणि अपरिमित तेज असलेले, म्हणाले: 'महाप्रसिद्धा, मित्रावरुणाच्या तेजात तू प्रवेश कर.'
अयोनिजस्त्वं भविता तत्रापि द्विजसत्तम । धर्मेण महता युक्तः पुनरेष्यसि मे वशम् ।। ७.५६.
पण तिथेही, श्रेष्ठ द्विजा, तू गर्भातून नव्हे, तर महान धर्मयुक्त असा जन्म घेशील आणि पुन्हा माझ्या अधीन येशील.
एवमुक्तस्तु देवेन चाभिवाद्य प्रदक्षिणम् । कृत्वा पितामहं तूर्णं प्रययौ वरुणालयम् ।। ७.५६.
देवाने असं सांगितल्यावर, त्यांनी वंदन करून पितामहांची प्रदक्षिणा केली आणि लगेच वरुणाच्या निवासाकडे गेले.
तमेव कालं मित्रो ऽपि वरुणत्वमकारयत् । क्षीरोदेन सहोपेतः पूज्यमानः सुरोत्तमैः ।। ७.५६.
त्याच वेळी, मित्राने क्षीरोदासह त्यांना वरुणपदावर बसवलं आणि देवश्रेष्ठांनी त्यांचा सन्मान केला.
एतस्मिन्नेव काले तु उर्वशी परमाप्सराः । यदृच्छया तमुद्देशमाययौ सखिभिर्वृता ।। ७.५६.
त्याच वेळी, सर्वश्रेष्ठ अप्सरा उर्वशी आपल्या सख्या घेऊन तिथे सहजपणे आली.
तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां क्रीडन्तीं वरुणालये । आविशत्परमो हर्षो वरुणं चोर्वशीकृते ।। ७.५६.
ती सुंदर आणि खेळत असलेली उर्वशी वरुणाच्या निवासात पाहून, वरुणाच्या मनात तिच्यामुळे अत्यंत आनंद निर्माण झाला.
स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम् ।। ७.५६.
कमळासारखी डोळे आणि पूर्ण चंद्रासारखं मुख असलेल्या त्या अप्सरा उर्वशीला वरुणाने सहवासासाठी मागितलं.
प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता । मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर ।। ७.५६.
त्यावर उर्वशी हात जोडून वरुणाला म्हणाली: 'देवताधिपती, मला पूर्वीच मित्राने प्रत्यक्ष निवडलं आहे.'
वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः । इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भे ऽस्मिन्देवनिर्मिते ।। ७.५६.
कामदेवाच्या बाणांनी त्रस्त झालेल्या वरुणाने असे सांगितले, "हे तेज मी या देवांनी बनवलेल्या घड्यात सोडतो."
एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि । कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम् ।। ७.५६.
सुंदर कंबरेच्या आणि उजळ वर्णाच्या स्त्री, जर तुला संग नको असेल तर मी हे तेज तुझ्यात सोडून माझी इच्छा पूर्ण करीन."
तस्य तल्लोकपालस्य वरुणस्य सुभाषितम् । उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५६.
लोकपाल वरुणाची ही योग्य आणि मधुर वाणी ऐकून उर्वशी फार आनंदली आणि तिने असे उत्तर दिले.
काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम् । भावश्चाप्यधिकस्तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो ।। ७.५६.
"जसे तुला हवे तसेच होवो; माझे मन तुझ्यावर आहे आणि माझा जास्त जिव्हाळा तुझ्यावर आहे, पण माझे शरीर मात्र मित्राचे आहे, हे प्रभो."
उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम् । ज्वलदग्निशिखाप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे ह्यपासृजत् ।। ७.५६.
उर्वशीने असे म्हणताच, वरुणाने अग्नीच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी आणि अद्भुत वीर्य त्या घड्यात सोडले.
उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता । तां तु मित्रः सुसङ्क्रम्य उर्वशीमिदमब्रवीत् ।। ७.५६.
तेथे उर्वशी निघून गेली आणि जिथे देव होते तिथे मित्राने तिच्याजवळ येऊन उर्वशीला असे म्हटले.
मया निमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता । पतिमन्यं वृतवती तस्मात्त्वं दुष्टचारिणी ।। ७.५६.
"मी तुला आधी बोलावले होते, तरीही तू मला सोडून दुसरा पती निवडला, म्हणून तू वाईट वागणारी आहेस."
अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । मनुष्यलोकमास्थाय कञ्चित्कालं निवत्स्यसि ।। ७.५६.
"या चुकीमुळे आणि माझ्या रागामुळे तू काही काळ माणसांच्या जगात राहशील."
बुधस्य पुत्रो राजर्षिः काशीराजः पुरूरवाः । तमद्य गच्छ दुर्बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति ।। ७.५६.
"अता, अज्ञानी स्त्री, तू बुधाचा मुलगा आणि काशीचा राजा असलेल्या पुरूरवाकडे जा; तोच तुझा पती होईल."
ततः सा शापदोषेण पुरूरवसमभ्यगात् । प्रतियाते पुरूरवं बुधस्यात्मजमौरसम् ।। ७.५६.
मग त्या शापाच्या प्रभावामुळे उर्वशीने परत आलेल्या बुधपुत्र पुरूरवाकडे जाऊन त्याला भेटले.
तस्य जज्ञे ततः श्रीमानायुः पुत्रो महाबलः । नहुषो यस्य पुत्रस्तु बभूवेन्द्रसमद्युतिः ।। ७.५६.
त्यांच्याकडून तेजस्वी आणि बलवान असा आयू नावाचा मुलगा जन्माला आला, आणि त्याचा मुलगा नहुष, जो इंद्रासारखा तेजस्वी होता.
वज्रमुत्सृज्य वृत्राय भ्रान्ते ऽथ त्रिदिवेश्वरे । शतं वर्षसहस्राणि येनेन्द्रत्वं प्रशासितम् ।। ७.५६.
वज्राने वृत्राचा नाश केल्यावर, स्वर्गातील देवांचा अधिपती गोंधळला; त्या कृतीमुळे त्याने शंभर हजार वर्षे इंद्रपद भोगले.
सा तेन शापेन जगाम भूमिं तदोर्वशी चारुदती सुनेत्रा । बहूनि वर्षाण्यवसच्च सुभ्रूः शापक्षयादिन्द्रसदो ययौ च ।। ७.५६.
त्या शापामुळे उर्वशी पृथ्वीवर आली; सुंदर दातांची आणि मोहक नेत्रांची ती उर्वशी, अनेक वर्षे तेथे राहिली आणि शाप संपल्यावर सुंदर भुवया असलेली ती पुन्हा इंद्राच्या लोकात गेली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील छप्पन्नावा सर्ग संपला.
तां श्रुत्वा दिव्यसङ्काशां कथामद्भुतदर्शनाम् । लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५७.
ती दिव्य आणि अद्भुत कथा ऐकून लक्ष्मण अत्यंत आनंदला आणि त्याने राघवाला असे विचारले.
निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्थ कथं तौ द्विजपार्थिवौ । पुनर्देहेन संयोगं जग्मुर्देवसम्मतौ ।। ७.५७.
काकुत्स्थकुळातील राजा, त्या दोन ब्राह्मण आणि राजाने आपली शरीरे सोडली होती, मग देवांच्या कृपेने त्यांना पुन्हा शरीर कसे मिळाले?
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः । तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः ।। ७.५७.
त्याचे हे शब्द ऐकून, सत्य आणि पराक्रमात अढळ असलेल्या रामाने वसिष्ठ महर्षीची कथा सांगायला सुरुवात केली.
यस्तु कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः । तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ ।। ७.५७.
रघुकुळातील श्रेष्ठा, त्या महान तेजाने भरलेल्या घड्यातून दोन तेजस्वी आणि श्रेष्ठ ऋषी उत्पन्न झाले.