यस्मात्त्वमन्यं वृतवान्मामवज्ञाय पार्थिव । चेतनेन विनाभूतो देहस्तव भविष्यति ।। ७.५५.
राजन, तू मला दुर्लक्षित करून दुसऱ्याला निवडलेस, म्हणून तुझे शरीर आता चेतनेशिवाय राहील.
ततः प्रबुद्धो राजर्षिः श्रुत्वा शापमुदाहृतम् । ब्रह्मयोनिमथोवाच संरम्भात् क्रोधमूर्च्छितः ।। ७.५५.
मग राजर्षी जागे झाले आणि शाप ऐकून, रागाने भरलेल्या मनाने ब्रह्मर्षी वसिष्ठांना उत्तर दिले.
अजानतः शयानस्य क्रोधेन कलुषीकृतः । मुक्तवान्मयि शापाग्निं यमदण्डमिवापरम् ।। ७.५५.
मी काहीही न कळता झोपेत असताना, तू रागाच्या भरात माझ्यावर शापरूपी यमदंडच टाकलास.
तस्मात्तवापि ब्रह्मर्षे चेतनेन विना कृतः । देहः सुरुचिरप्रख्यो भविष्यति न संशयः ।। ७.५५.
म्हणून, हे ब्रह्मर्षी, तुझे शरीरसुद्धा, जरी सुंदर आणि तेजस्वी असले तरी, चेतनेशिवाय राहील—याबद्दल काहीच शंका नाही.
इति रोषवशादुभौ तदानीमन्योन्यं शपितौ नृपद्विजेन्द्रौ । सहसैव बभूवतुर्विदेहौ तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ ।। ७.५५.
त्या वेळी राजाही आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणही रागाच्या भरात एकमेकांना शाप देऊन लगेचच दोघेही देह सोडून गेले आणि दोघांनाही सारखीच मोठी शक्ती मिळाली.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी यांनी रचलेल्या पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील पंचावन्नावा सर्ग संपला.
रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम् ।। ७.५६.
रामाचं बोलणं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण जोडलेले हात करून तेजस्वी राघवाशी म्हणाला.
निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्य कथं तौ द्विजपार्थिवौ । पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ ।। ७.५६.
काकुत्स्य वंशज, त्या ब्राह्मण आणि राजाने देह सोडल्यावर देवांच्या संमतीने पुन्हा देह मिळवला, हे कसं घडलं?
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामश्चेक्ष्वाकुनन्दनः । प्रत्युवाच महातेजा लक्ष्मणं पुरुषर्षभः ।। ७.५६.
लक्ष्मणाने असं विचारल्यावर, इक्ष्वाकू वंशाचा आनंद आणि श्रेष्ठ पुरुष राम तेजाने उजळून उत्तर देऊ लागला.
तौ परस्परशापेन देहावुत्सृज्य धार्मिकौ । अभूतां नृपविप्रर्षी वायुभूतौ तपोधनौ ।। ७.५६.
त्या दोघांनी, म्हणजे धर्मनिष्ठ राजा आणि ब्राह्मण ऋषी, एकमेकांच्या शापाने देह सोडला आणि तपश्चर्येच्या बळावर वायूस्वरूप झाले.
अशरीरः शरीरस्य कृते ऽन्यस्य महामुनिः । वसिष्ठः सुमहातेजा जगाम पितुरन्तिकम् ।। ७.५६.
महामुनी वसिष्ठ, दुसऱ्याच्या देहासाठी स्वतः देह सोडून, प्रचंड तेजाने आपल्या वडिलांकडे गेले.
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ देवदेवस्य धर्मवित् । पितामहमथोवाच वायुभूत इदं वचः ।। ७.५६.
मग त्यांनी धर्म जाणणाऱ्या देवाधिदेवांच्या पायांना वंदन करून, वायूस्वरूप होऊन पितामहांना असे बोलले.
भगवन्निमिशापेन विदेहत्वमुपागमम् । लोकनाथ महादेव अण्डजो ऽपि त्वमब्जजः ।। ७.५६.
भगवंत, निमीच्या शापामुळे मी देहहीन झालो आहे. लोकांचे स्वामी, महादेव, तुम्हीही अंडातून जन्माला आलात, कमलजन्मा.
सर्वेषां देहहीनानां महद्दुःखं भविष्यति । लुप्यन्ते सर्वकार्यणि हीनदेहस्य वै प्रभो । देहस्यान्यस्य सद्भावे प्रसादं कर्तुमर्हसि ।। ७.५६.
देह नसलेल्या सर्वांना मोठं दुःख होतं; देह नसताना सर्व कामं व्यर्थ होतात, प्रभो. दुसरा देह मिळाल्यास कृपा करावी.
तमुवाच ततो ब्रह्मा स्वयम्भूरमितप्रभः । मित्रावरुणजं तेज प्रविश त्वं महायशः ।। ७.५६.
त्यावर ब्रह्मा, स्वयंभू आणि अपरिमित तेज असलेले, म्हणाले: 'महाप्रसिद्धा, मित्रावरुणाच्या तेजात तू प्रवेश कर.'
अयोनिजस्त्वं भविता तत्रापि द्विजसत्तम । धर्मेण महता युक्तः पुनरेष्यसि मे वशम् ।। ७.५६.
पण तिथेही, श्रेष्ठ द्विजा, तू गर्भातून नव्हे, तर महान धर्मयुक्त असा जन्म घेशील आणि पुन्हा माझ्या अधीन येशील.
एवमुक्तस्तु देवेन चाभिवाद्य प्रदक्षिणम् । कृत्वा पितामहं तूर्णं प्रययौ वरुणालयम् ।। ७.५६.
देवाने असं सांगितल्यावर, त्यांनी वंदन करून पितामहांची प्रदक्षिणा केली आणि लगेच वरुणाच्या निवासाकडे गेले.
तमेव कालं मित्रो ऽपि वरुणत्वमकारयत् । क्षीरोदेन सहोपेतः पूज्यमानः सुरोत्तमैः ।। ७.५६.
त्याच वेळी, मित्राने क्षीरोदासह त्यांना वरुणपदावर बसवलं आणि देवश्रेष्ठांनी त्यांचा सन्मान केला.
एतस्मिन्नेव काले तु उर्वशी परमाप्सराः । यदृच्छया तमुद्देशमाययौ सखिभिर्वृता ।। ७.५६.
त्याच वेळी, सर्वश्रेष्ठ अप्सरा उर्वशी आपल्या सख्या घेऊन तिथे सहजपणे आली.
तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां क्रीडन्तीं वरुणालये । आविशत्परमो हर्षो वरुणं चोर्वशीकृते ।। ७.५६.
ती सुंदर आणि खेळत असलेली उर्वशी वरुणाच्या निवासात पाहून, वरुणाच्या मनात तिच्यामुळे अत्यंत आनंद निर्माण झाला.
स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम् ।। ७.५६.
कमळासारखी डोळे आणि पूर्ण चंद्रासारखं मुख असलेल्या त्या अप्सरा उर्वशीला वरुणाने सहवासासाठी मागितलं.
प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता । मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर ।। ७.५६.
त्यावर उर्वशी हात जोडून वरुणाला म्हणाली: 'देवताधिपती, मला पूर्वीच मित्राने प्रत्यक्ष निवडलं आहे.'
वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः । इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भे ऽस्मिन्देवनिर्मिते ।। ७.५६.
कामदेवाच्या बाणांनी त्रस्त झालेल्या वरुणाने असे सांगितले, "हे तेज मी या देवांनी बनवलेल्या घड्यात सोडतो."
एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि । कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम् ।। ७.५६.
सुंदर कंबरेच्या आणि उजळ वर्णाच्या स्त्री, जर तुला संग नको असेल तर मी हे तेज तुझ्यात सोडून माझी इच्छा पूर्ण करीन."
तस्य तल्लोकपालस्य वरुणस्य सुभाषितम् । उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५६.
लोकपाल वरुणाची ही योग्य आणि मधुर वाणी ऐकून उर्वशी फार आनंदली आणि तिने असे उत्तर दिले.
काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम् । भावश्चाप्यधिकस्तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो ।। ७.५६.
"जसे तुला हवे तसेच होवो; माझे मन तुझ्यावर आहे आणि माझा जास्त जिव्हाळा तुझ्यावर आहे, पण माझे शरीर मात्र मित्राचे आहे, हे प्रभो."
उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम् । ज्वलदग्निशिखाप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे ह्यपासृजत् ।। ७.५६.
उर्वशीने असे म्हणताच, वरुणाने अग्नीच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी आणि अद्भुत वीर्य त्या घड्यात सोडले.
उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता । तां तु मित्रः सुसङ्क्रम्य उर्वशीमिदमब्रवीत् ।। ७.५६.
तेथे उर्वशी निघून गेली आणि जिथे देव होते तिथे मित्राने तिच्याजवळ येऊन उर्वशीला असे म्हटले.
मया निमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता । पतिमन्यं वृतवती तस्मात्त्वं दुष्टचारिणी ।। ७.५६.
"मी तुला आधी बोलावले होते, तरीही तू मला सोडून दुसरा पती निवडला, म्हणून तू वाईट वागणारी आहेस."
अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता । मनुष्यलोकमास्थाय कञ्चित्कालं निवत्स्यसि ।। ७.५६.
"या चुकीमुळे आणि माझ्या रागामुळे तू काही काळ माणसांच्या जगात राहशील."