यो ऽपि पालयते विप्रः सो ऽपि गामन्वगाद्द्रुतम् । गत्वा तमृषिमाचष्ट मम गौरिति सत्वरम् ।। ७.५३.
ज्या ब्राह्मणाने ती गाय राखली होती, तोही तिच्यामागे धावून गेला आणि त्या ऋषीकडे पोहोचल्यावर तात्काळ म्हणाला, "ही गाय माझी आहे."
स्पर्शिता राजसिंहेन मम दत्ता नृगेण ह । तयोर्ब्राह्मणयोर्वादो महानासीद्विपश्चितोः ।। ७.५३.
"राजसिंहानं तिला स्पर्श केला आणि नृगाने ती मला दिली," असं त्याने सांगितलं; त्यामुळे त्या दोन्ही बुद्धिमान ब्राह्मणांमध्ये मोठा वाद झाला.
विवदन्तौ ततो ऽन्योन्यं दातारमभिजग्मतुः । तौ राजभवनद्वारि न प्राप्तौ नृगशासनम् ।। ७.५३.
एकमेकांशी वाद घालत ते दोघेही देणाऱ्याकडे गेले; पण राजमहलाच्या दाराशी त्यांना नृगाचा निर्णय मिळाला नाही.
अहोरात्राण्यनेकानि वसन्तौ क्रोधमीयतुः । ऊचतुश्च महात्मानौ तावुभौ द्विजसत्तमौ ७.५३.
अनेक दिवस-रात्र तिथे थांबून, ते दोघेही रागावले; आणि ते दोन्ही महान आत्म्यांचे, श्रेष्ठ ब्राह्मण एकमेकांशी बोलले.
अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात्त्वं नैषि दर्शनम् । अदृश्यः सर्वभूतानां कृकलासो भविष्यसि ।। ७.५३.
"जे लोक न्यायासाठी येतात त्यांना तू दर्शन देत नाहीस, म्हणून तू सर्व प्राण्यांना अदृश्य होशील आणि सरड्यात रूपांतरित व्हशील."
बहुवर्षसहस्राणि बहुवर्षशतानि च । श्वभ्रे ऽस्मिन् कृकलासो वै दीर्घकालं वसिष्यसि ।। ७.५३.
"अनेक हजारो, शेकडो वर्षे तू या खड्ड्यात सरडा म्हणून राहशील."
उत्पत्स्यते हि लोके ऽस्मिन्यदूनां कीर्तिवर्धनः । वासुदेव इति ख्यातो विष्णुः पुरुषविग्रहः ।। ७.५३.
"या जगात यदूंची कीर्ती वाढवणारा, वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध असलेला, मानव रूपातील विष्णू जन्म घेईल."
स ते मोक्षयिता राजंस्तस्माच्छापाद्भविष्यसि । कृता च तेन कालेन निष्कृतिस्ते भविष्यति ।। ७.५३.
"तो राजा तुला या शापातून मुक्त करील; आणि त्या वेळेपर्यंत तुझं प्रायश्चित्त पूर्ण होईल."
भारावतरणार्थं हि नरनारायणावुभौ । उत्पत्स्येते महावीर्यौ कलौ युग उपस्थिते ।। ७.५३.
"पृथ्वीचं ओझं कमी करण्यासाठी नर आणि नारायण हे दोघेही, मोठ्या सामर्थ्याचे, कलियुग येईल तेव्हा जन्म घेतील."
एवं तौ शापमुत्सृज्य ब्राह्मणौ विगतज्वरौ । तां गां हि दुर्बलां वृद्धां ददतुर्ब्राह्मणाय वै ।। ७.५३.
अशा प्रकारे शाप देऊन, त्या दोन्ही ब्राह्मणांचा राग शांत झाला आणि त्यांनी ती वृद्ध, अशक्त गाय त्या ब्राह्मणाला दिली.
एवं स राजा तं शापमुपभुङ्क्ते सुदारुणम् ।। ७.५३.
अशा प्रकारे त्या राजाने तो अतिशय भयंकर शाप भोगला.
कार्यार्थिनां विमर्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते । तच्छीघ्रं दर्शनं मह्यमभिवर्तन्तु कार्यिणः ।। ७.५३.
कार्यात इच्छुक लोकांमध्ये वाद निर्माण होणे हे राजांसाठी दोषाचे कारण ठरते; म्हणून ज्यांना काही काम आहे त्यांनी लवकर माझ्या दर्शनासाठी यावं.
सुकृतस्य हि कार्यस्य फलं नापैति पार्थिवः । तस्माद्गच्छ प्रतीक्षस्व सौमित्रे कार्यवाञ्जनः ।। ७.५३.
सत्कर्माचं फळ राजाकडून कधीही जात नाही; म्हणून सौमित्रा, तू कर्तव्य करणारा म्हणून जाऊन वाट पाहा.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या श्रीरामायण या प्राचीन महाकाव्यात, उत्तरकांडातील त्रिपंचाशितम (त्रेपन्नावा) सर्ग संपला.
रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् । उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम् ।। ७.५४.
रामाचं बोलणं ऐकून, परमार्थ जाणणारा लक्ष्मणाने हात जोडून तेजस्वी राघवाशी बोलला.
अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः । महान्नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः ।। ७.५४.
काकुत्स्था, अगदी थोड्या चुकीसाठी त्या दोन ब्राह्मणांनी असा शाप दिला; तो महान राजर्षी नृगाला यमदंड मिळावा तसा कठोर होता.
श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरषर्षभ । किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ ।। ७.५४.
पुर्षश्रेष्ठा, स्वतःच्या पापाचा संबंध ऐकून, त्या रागावलेल्या दोन्ही ब्राह्मणांना राजा नृगाने काय उत्तर दिलं?
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत् । शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः ।। ७.५४.
लक्ष्मणाने असं विचारल्यावर, राघव पुन्हा म्हणाला, "सौम्य, ऐक, त्या शापाने ग्रस्त झालेल्या त्या राजाने पूर्वी कसं वागलं ते सांगतो."
अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृगस्तदा । आहूय मन्त्रिणः सर्वान्नैगमान्सपुरोधसः ।। ७.५४.
त्या ब्राह्मणांनी प्रवासाला निघून गेल्यावर, नृग राजाने सर्व मंत्री, नगरातील लोक आणि पुरोहित यांना बोलावले.
तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा । दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहितैः ।। ७.५४.
नृग राजाने सर्व लोकांना, आणि आपल्या प्रजेलाही, मोठ्या दुःखाने भरून, म्हणाले — "माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका."
नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम् । गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ ।। ७.५४.
नारद आणि पर्वत यांनी मला मोठा भयंकर इशारा दिला आणि मग हे दोघेही, वायूसारखे रूप घेऊन, त्रैलोक्यातून निघून गेले.
कुमारो ऽयं वसुर्नाम स देवो ऽद्याभिषिच्यताम् । श्वभ्रं च यत्सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम । यत्राहं सङ्क्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम् ।। ७.५४.
हा वसु नावाचा कुमार आज राजा म्हणून अभिषिक्त व्हावा. माझ्यासाठी कारागिरांनी एक सुखद खड्डा तयार करावा, जिथे मी ब्राह्मणांनी दिलेला शाप भोगू शकेन.
वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा । ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः ।। ७.५४.
कारागिरांनी एक पावसापासून वाचवणारा, दुसरा थंडीपासून वाचवणारा आणि तिसरा उन्हापासून वाचवणारा असा, स्पर्शास सुखद, तीन खड्डे तयार करावेत.
फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः । विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः ।। ७.५४.
फळांनी लगडलेली झाडं, फुलांनी भरलेल्या वेलीं आणि भरपूर सावली देणाऱ्या झुडपांची लागवड केली जावी.
क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम् । सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः ।। ७.५४.
त्या खड्ड्यांना सर्व बाजूंनी रमणीय बनवा. मी ठरलेल्या काळापर्यंत इथे सुखाने राहीन.
पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियतां तेषु नित्यशः । परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा ।। ७.५४.
त्या ठिकाणी रोज सुगंधी फुलांची सजावट केली जावी, आणि ती फुलं अर्धा योजनभर पसरवून वेढली जावीत.
एवं कृत्वा विधानं स सन्दिदेश वसं तदा । धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय ।। ७.५४.
सर्व व्यवस्था करून, त्याने वसुला सांगितले — "माझ्या मुला, नेहमी धर्माचं पालन कर आणि क्षत्रिय धर्माने प्रजेला रक्षण कर."
प्रत्यक्षं ते यथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः । नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधे ऽपि तादृशे ।। ७.५४.
हे नरश्रेष्ठा, ब्राह्मणांनी माझ्यावर टाकलेला शाप तुला प्रत्यक्ष माहित आहे. माझा अपराध लहान असला तरी त्यांचा राग मोठा होता.
मा कृथास्तनुसन्तापं मत्कृते ऽपि नरर्षभ । कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः ।। ७.५४.
हे नरश्रेष्ठा, माझ्यासाठी दुःख करू नकोस. मुला, ज्यामुळे मी या संकटात सापडलो, ते सर्व विधिलिखित आहे.
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति । लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च ।। ७.५४.
ज्याचं प्राप्त व्हायचं तेच मिळतं, जिथे जायचं तिथेच जातो, जे मिळायचं तेच मिळतं — मग ते दुःख असो वा सुख.