यस्मादवध्यां मे पत्नीमवधीः क्रोधमूर्च्छितः । तस्मात्त्वं मानुषे लोके जनिष्यसि जनार्दन ।। ७.५१.
तू माझ्या पत्नीला, जी मारता येणार नव्हती, रागाच्या भरात मारलेस, म्हणून हे जनार्दन, तू मानवजन्म घेशील.
तत्र पत्नीवियोगं त्वं प्राप्स्यसे बहुवार्षिकम् ।। ७.५१.
त्या जन्मात, तुला अनेक वर्षे पत्नीपासून दूर राहावे लागेल.
शापाभिहतचेतास्स स्वात्मना भावितो ऽभवत् ।। ७.५१.
त्या शापामुळे त्याचे मन व्याकुळ झाले आणि तो आपल्या आत्म्यात मग्न झाला.
अर्चयामास तं देवं भृगुः शापेन पीडितः । तपसाराधितो देवो ह्यब्रवीद्भक्तवत्सलः । लोकानां संहितार्थं तु तं शापं ग्राह्यमुक्तवान् ।। ७.५१.
शापाने त्रस्त झाल्यावर भृगूने त्या देवाची भक्ती केली. त्याच्या तपामुळे प्रसन्न होऊन, भक्तवत्सल देवाने सांगितले की, लोकांच्या कल्याणासाठी हा शाप स्वीकारावा लागेल.
इति शप्तो महातेजा भृगुणा पूर्वजन्मनि । इहागतो हि पुत्रत्वं तव पार्थिवसत्तम ।। ७.५१.
पूर्वजन्मी भृगूने दिलेल्या या शापामुळे तो आता तुझ्या पुत्ररूपाने येथे आला आहे, राजाधिराज.
राम इत्यभिविख्यातस्त्रिषु लोकेषु मानद । तत्फलं प्राप्स्यते चापि भृगुशापकृतं महत् ।। ७.५१.
तीनही लोकांत 'राम' म्हणून प्रसिद्ध असलेला तो, भृगूच्या शापाचे मोठे फळ भोगेल, हे मान देणाऱ्या राजा.
अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति । सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य ये ऽनुगाः ।। ७.५१.
राम दीर्घकाळ अयोध्येचा राजा राहील आणि त्याचे अनुयायी सुखी व समृद्ध होतील.
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ।। ७.५१.
दहा हजार आणि दहा शंभर वर्षे राज्य करून, राम ब्रह्मलोकात जाईल.
समृद्धैश्चाश्वमेधैश्च इष्ट्वा परमदुर्जयः । राजवंशांश्च बहुशो बहून्संस्थापयिष्यति ।। ७.५१.
समृद्ध अश्वमेध यज्ञ करून, जे फार कठीण असतात, तो अनेक राजवंशांची स्थापना करील.
द्वौ पुत्रौ तु भविष्येते सीतायां राघवस्य तु । अन्यत्र न त्वयोध्यायां सत्यमेतन्नसंशयः ।। ७.५१.
राघवाला सीतेपासून दोन पुत्र होतील, पण अयोध्येत नाही, हे निर्विवाद सत्य आहे.
सीतायाश्च ततः पुत्रावभिषेक्ष्यति राघवः ।। ७.५१.
नंतर राघव त्या सीतेच्या दोन पुत्रांना राज्याभिषेक करील.
स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्याह गतागतम् । आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महामुनिः ।। ७.५१.
राजवंशाचा संपूर्ण इतिहास सांगून, तो तेजस्वी महर्षी शांतपणे बसला.
तूष्णीम्भूते तदा तस्मिन्राजा दशरथो मुनौ । अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात्पुरोत्तमम् ।। ७.५१.
तेव्हा, तो ऋषी गप्प बसल्यावर, राजा दशरथाने त्या महात्म्यांना वंदन करून पुन्हा आपल्या राजधानीकडे परतला.
एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा । श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति ।। ७.५१.
हे वचन त्या काळी त्या ऋषीने सांगितले होते, मी ते ऐकले आणि मनात ठेवले—ते नक्कीच तसेच घडेल.
एवं गते न सन्तापं कर्तुमर्हसि राघव । सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ।। ७.५१.
म्हणून, हे राघव, आता तुला सीतेसाठी किंवा स्वतःसाठी दुःख करायला नको. हे नरश्रेष्ठ, तू मनाने ठाम राहा.
श्रुत्वा तु व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ।। ७.५१.
सारथ्याने सांगितलेलं ते अद्भुत वचन ऐकून त्याला अपूर्व आनंद वाटला आणि त्याने 'छान, छान' असं म्हटलं.
ततः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि । अस्तमर्के गते वासं केशिन्यां तावथोषतुः ।। ७.५१.
रस्त्यावर सूत आणि लक्ष्मण असं बोलत असताना, सूर्य मावळला तेव्हा त्यांनी केशिनी या ठिकाणी रात्रीचं वास्तव्य केलं.
तत्र तां रजनीमुष्य केशिन्यां रघुनन्दनः । प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ।। ७.५२.
केशिनी येथे रात्र काढून, सकाळी पुन्हा उठून रघुकुळाचा आनंद लक्ष्मण तिथून निघाला.
ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः । अयोध्यां रत्नसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ।। ७.५२.
दिवसाचा अर्धा भाग गेला तेव्हा तो पराक्रमी सारथी रत्नांनी भरलेली, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी वस्ती केलेली अयोध्या नगरीत प्रवेशला.
सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः । रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ।। ७.५२.
पण सौमित्र, अत्यंत बुद्धिमान असला तरी, फारच दुःखी झाला. 'मी रामाच्या पायाशी जाऊन काय सांगू?' असं त्याच्या मनात आलं.
तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसन्निभम् । रामस्य परमोदारं पुरस्तान्समदृश्यत ।। ७.५२.
असं विचार करत असताना, चंद्रासारखं तेजस्वी आणि भव्य असं रामाचं राजमहल त्याच्या समोर दिसलं.
राज्ञस्तु भवनद्वारि सो ऽवतीर्य रथोत्तमात् । अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ।। ७.५२.
राजाच्या महालाच्या दाराशी तो आपल्या उत्तम रथातून खाली उतरला आणि मनात दुःख घेऊन, कुणी थांबवलं नाही तरी, आत गेला.
स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ।। ७.५२.
त्याने पाहिलं की, राघव मोठ्या आसनावर बसलेले, दुःखी दिसत होते. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते आणि मोठा भाऊ समोर होता.
जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः । उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ।। ७.५२.
लक्ष्मणाने दुःखी मनाने त्यांचे पाय धरले आणि हात जोडून, शांतपणे, पण दुःखाने भरलेल्या आवाजात बोलू लागला.
आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् । गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुचौ ।। ७.५२.
आर्य, तुमचं आदेश मानून, मी जनकनंदिनीला गंगाकाठी, जिथे सांगितलं होतं तिथे, वाल्मीकींच्या पवित्र आश्रमात सोडलं.
तत्र तां च शुभाचारामाश्रमान्ते यशस्विनीम् । पुनरप्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ।। ७.५२.
आश्रमाच्या टोकाला, त्या कीर्तीमंत आणि सदाचार असलेल्या स्त्रीच्या पायाशी पुन्हा एकदा बसण्यासाठी, मी परत आलो, हे वीर.
मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी । त्वद्विधा न हि शोचन्ति बुद्धिमन्तो मनस्विनः ।। ७.५२.
हे पुरुषसिंहा, दुःख करू नकोस. काळाची चाल अशीच असते. तुझ्यासारखे बुद्धिमान आणि मनावर ताबा असणारे लोक कधीच शोक करत नाहीत.
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ।। ७.५२.
सर्व गोष्टींचा शेवटी क्षय होतो, उंचावलेल्या गोष्टी खाली येतात, ज्या गोष्टी एकत्र येतात त्यांचा शेवटी वियोग होतो आणि जीवनाचा शेवट मृत्यूनेच होतो.
तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च । नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ।। ७.५२.
म्हणून, मुलं, पत्नी, मित्र किंवा संपत्ती यांच्याशी फार जास्त जडावू नये, कारण त्यांच्यापासून वियोग निश्चित आहे.
शक्तस्त्वमात्मना ऽ ऽत्मानं विनेतुं मनसैव हि । लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनः शोकमात्मनः ।। ७.५२.
हे काकुत्स्थ, तू स्वतःच्या मनाने स्वतःला सावरू शकतोस. जेव्हा तू साऱ्या लोकांचा सांभाळ करू शकतोस, तेव्हा स्वतःच्या दुःखावर ताबा मिळवणं तुला कठीण नाही.