पुरा रामः पितुर्वाक्याद्दण्डके विजने वने । उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने ।। ७.५०.
पूर्वी वडिलांच्या आज्ञेने रामाने दंडकारण्यात एकांतात चौदा वर्षे घालवली.
ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् । पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ।। ७.५०.
नंतर, नगरवासीयांच्या बोलण्यावरून सीतेचे वनवासात पाठवणे हे त्याहूनही जास्त दुःखद आणि माझ्या मते क्रूर वाटते.
को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे । मैथिलीं प्रतिसम्प्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ।। ७.५०.
सारथ्या, या कृत्यात कोणता धर्म आहे, जे मैथिलीवर नागरिकांच्या निराधार बोलण्यामुळे ओढवले आणि ज्याने लाज आणली?
एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः । सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.५०.
लक्ष्मणाने असे अनेक प्रकारे बोललेले ऐकून, बुद्धिमान आणि श्रद्धावान सुमंत्राने हे उत्तर दिले.
न सन्तापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति । दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ।। ७.५०.
सौमित्रा, मैथिलीबद्दल तू दुःखी होऊ नकोस; हे पूर्वी तुझ्या वडिलांसमोर ऋषींनी पाहिले होते.
भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो ऽपि सौख्यभाक् । प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्ध्रुवम् ।। ७.५०.
राम नक्कीच दुःखात असूनही खंबीर राहील आणि शेवटी सुखही मिळवेल; पण तो आपल्या प्रियजनांपासून वेगळा होईल हे निश्चित.
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतावुभौ । सन्त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ।। ७.५०.
तो महान आणि धर्मात्मा, मोठ्या काळानंतर तुला, मैथिलीला, शत्रुघ्न आणि भरत या दोघांनाही सोडून देईल.
इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरते ऽपि वा । राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ।। ७.५०.
हे मात्र तू किंवा भरत याने कुणालाही सांगू नये; कारण हे राजाने सांगितलेले शब्द आहेत, जे दुर्वासांनीही उच्चारले होते.
महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ । ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्निधौ ।। ७.५०.
महाजनांच्या उपस्थितीत आणि माझ्या समोरही, नरश्रेष्ठा, त्या ऋषींनी वसिष्ठांच्या साक्षीने हे शब्द उच्चारले.
ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः । सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसन्निधौ ।। ७.५०.
त्या ऋषींचे बोल ऐकून, नरश्रेष्ठाने मला सांगितले, "सारथ्या, हे कधीही लोकांसमोर सांगू नकोस."
तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः । नैव जात्वनृतं कार्यमिति मे सौम्य दर्शनम् ।। ७.५०.
त्या लोकपालाच्या वचनाला मी नेहमीच मनापासून पाळले आहे; त्यात कधीही खोटेपणा येऊ नये, असेच माझे मत आहे, सौम्य.
सर्वथैव न वक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः । यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ।। ७.५०.
कुठल्याही परिस्थितीत मी हे तुझ्यासमोर सांगू नये, सौम्य. पण तुला ऐकण्यावर विश्वास असेल, तर ऐक, रघुनंदना.
यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा । तथाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ।। ७.५०.
जरी राजाने मला पूर्वी हे गुपित सांगितले होते, तरीही मी ते सांगणार आहे, कारण नशीब टाळता येत नाही.
येनेदमीदृशं प्राप्तं दुःखं शोकसमन्वितम् । न त्वया भरते वाच्यं शत्रुघ्नस्यापि सन्निधौ ।। ७.५०.
ज्यामुळे हे दुःख आणि शोक आले, ते जरी मी सांगणार असलो, तरीही हे नक्कीच भरताला किंवा शत्रुघ्नाच्या उपस्थितीत सांगू नकोस.
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् । तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.५०.
त्याचे गंभीर आणि अर्थपूर्ण बोल ऐकून, सौमित्र्याने सारथ्याला सांगितले, "सत्य सांग."
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः
याप्रमाणे वाल्मीकी ऋषींनी रचलेल्या, पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरकांडातील पन्नासावा सर्ग संपला.
तथा सञ्चोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना । तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे ।। ७.५१.
महात्मा लक्ष्मणाने असे आग्रह केल्यावर, सारथ्याने त्या ऋषींचे सांगितलेले शब्द सांगायला सुरुवात केली.
पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः । वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये वार्षिक्यं समुवास ह ।। ७.५१.
पूर्वी दुर्वासा नावाचा, अत्रींचा पुत्र आणि महान ऋषी, वसिष्ठांच्या पवित्र आश्रमात वर्षावासासाठी राहिला होता.
तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः । पुरोहितं महात्मानं दिदृक्षुरगमस्त्वयम् ।। ७.५१.
त्या आश्रमात तुझ्या वडिलांनी, जे तेजस्वी आणि अत्यंत कीर्तीमान होते, त्या महात्मा पुरोहिताला भेटण्यासाठी येण्याचा निर्धार केला.
स दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशं ज्वलन्तमिव तेजसा । उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्यपार्श्वे महामुनिम् ।। ७.५१.
त्यांनी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि प्रखर दिसणाऱ्या त्या महान ऋषीला, वसिष्ठांच्या डाव्या बाजूला बसलेला पाहिला.
तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतो ह्यभिवादयत् । स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च ७.५१.
त्या दोन्ही श्रेष्ठ तपस्व्यांना त्या नम्र राजाने आदराने नमस्कार केला; त्यांनी राजाचे स्वागत करून, त्याला आसन दिले.
तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः । बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगते ऽहनि ।। ७.५१.
ते सर्वजण तिथे बसले असताना, त्या महान ऋषींच्या अतिशय मधुर कथा सूर्यास्तापर्यंत रंगल्या.
ततः कथायां कस्याञ्चित्प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः । उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् ।। ७.५१.
मग, एक कथा सांगितली जात असताना, राजाने हात जोडून अत्रींच्या त्या तपस्वी पुत्राला, त्या महात्म्याला विचारले.
भगवन्किं प्रमाणेन मम वंशो भविष्यति । किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः ।। ७.५१.
"भगवन्, माझ्या वंशाचे आयुष्य किती असेल? माझे, रामाचे आणि इतर मुलांचे आयुष्य किती असेल?"
रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत् । काम्यया भगवन्बूहि वंशस्यास्य गतिं मम ।। ७.५१.
"रामाच्या मुलांचे आयुष्य किती असेल? कृपया, माझ्या वंशाचे भविष्य कसे असेल, हे मला इच्छेने सांगा, भगवन्."
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य च । दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे ।। ७.५१.
राजा दशरथाने विचारलेले हे शब्द ऐकून, अत्यंत तेजस्वी दुर्वासांनी उत्तर द्यायला सुरुवात केली.
शृणु राजन्पुरावृत्तं तदा देवासुरे युधि । दैत्याः सुरैर्भर्त्स्यमाना भृगुपत्नीं समाश्रिताः ।। ७.५१.
राजा, पूर्वी देव आणि दैत्य यांच्यातील युद्धात काय घडलं ते ऐक. त्या वेळी देवांनी धमकावल्यावर दैत्य भृगूच्या पत्नीच्या आश्रयाला गेले.
तया दत्ताभयास्तत्र न्यवसन्नभयास्तदा ।। ७.५१.
तिने त्यांना भीतीपासून वाचवले, म्हणून ते तिथे निर्धास्त राहिले.
तया परिगृहीतांस्तान्दृष्ट्वा क्रुद्धः सुरेश्वरः । चक्रेण शितधारेण भृगुपत्न्याः शिरो ऽहरत् ।। ७.५१.
ती दैत्यांना आपल्याकडे घेत आहे हे पाहून, देवेंद्र रागावला आणि आपल्या तीक्ष्ण चक्राने भृगूच्या पत्नीचे डोके उडवले.
ततस्तां निहतां दृष्ट्वा पत्नीं भृगुकुलोद्वहः । शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुकुलार्दनम् ।। ७.५१.
पत्नी मृत झालेली पाहून, भृगू कुळातील तेजस्वी ऋषी अचानक संतापला आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या विष्णूला शाप दिला.