स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया । जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ।। ७.४९.
तू दशरथाची सून, रामाची प्रिय राणी आणि जनक राजाची कन्या आहेस; हे पतिव्रता, तुला आमच्याकडून स्वागत आहे.
आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना । कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ।। ७.४९.
तू येताना मी तुला ओळखलं, कारण मी नेहमी धर्माचं पालन करतो; आणि तू का आलीस हेही माझ्या मनाने जाणलं आहे.
तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः । सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ।। ७.४९.
हे महाभाग्यवती, तुझ्या जीवनातील सत्य मला माहीत आहे; आणि या तिन्ही लोकांमध्ये जे काही घडतं ते सगळं मला ठाऊक आहे.
अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा । विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ।। ७.४९.
सीते, मी तपाने मिळवलेल्या दृष्टीने जाणतो की तू निष्पाप आहेस. आता तू माझ्याकडे आहेस, म्हणून निर्धास्त राहा, वैदेही.
आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः । तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ।। ७.४९.
माझ्या आश्रमाजवळ तप करणाऱ्या साध्वी स्त्रिया आहेत; त्या तुला नेहमी आपल्या वासरासारखं जपतील, मुली.
इदमर्ध्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा । यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ।। ७.४९.
हे आदरणीय अर्घ्य स्वीकार, चिंता आणि दुःख मनातून काढून टाक. जेव्हा तू आपल्या घरी परत जाशील, तेव्हा मनात कसलीही खंत ठेवू नकोस.
श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् । शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ।। ७.४९.
मुनींचं हे अद्भुत बोलणं ऐकून, सीतेने त्यांच्या पायांना वंदन केलं आणि हात जोडून म्हणाली, 'तसं होवो.'
तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ।। ७.४९.
मुनी निघाले तशी सीता, हात जोडून, त्यांच्या मागून चालू लागली.
तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः । उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ।। ७.४९.
मुनी वैदेहीसोबत येताना पाहून, त्या तपस्विनी स्त्रिया आनंदाने पुढे आल्या आणि म्हणू लागल्या—
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते । अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां कि च कुर्महे ।। ७.४९.
'मुनीश्रेष्ठ, आपलं स्वागत आहे! बऱ्याच दिवसांनी आपण आलात. आम्ही सर्वजणी आपल्याला वंदन करतो—आम्ही काय करू हे सांगा.'
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् । सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ।। ७.४९.
त्यांच्या बोलण्यावर वाल्मीकी म्हणाले, "हीच सीता, बुद्धिमान रामाची पत्नी, इथे आली आहे."
स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती । अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ।। ७.४९.
ही दशरथांची सून, जनकांची सती कन्या, निरपराध असून पतीने सोडलेली आहे आणि मी तिला नेहमी जपणार आहे."
इमां भवन्त्यः(?) पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि । गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः ।। ७.४९.
तुम्ही सर्वांनी तिला मोठ्या प्रेमाने पाहावे आणि माझ्या शब्दाचा मान ठेवून तिला विशेष सन्मान द्यावा."
मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं प्रणिधाय महायशाः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ।। ७.४९.
महान कीर्ती असलेल्या वाल्मीकींनी वारंवार वैदेहीकडे पाहिले आणि मग शिष्यांनी वेढलेले ते महान तपस्वी आपल्या आश्रमात परत गेले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील एकोणपन्नासवा सर्ग संपला.
दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम् । सन्तापमगमद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ।। ७.५०.
मिथिलेश्वरी सीता आश्रमात आली हे पाहून लक्ष्मणाचे मन खचले आणि त्याला तीव्र दुःख झाले.
अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् । सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ।। ७.५०.
म्हणून तेजस्वी लक्ष्मण सुमंत्राला म्हणाला, "सारथ्या, सीतेच्या दुःखामुळे रामावर जे दुःख आले आहे ते पाह."
ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति । पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ।। ७.५०.
निर्दोष आणि जनककन्या असलेल्या पत्नीला सोडणे, याहून मोठे दुःख रामासाठी काय असू शकते?
व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विना भवम् । वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम् ।। ७.५०.
माझ्या मते, रामाला वैदेहीशिवाय राहावे लागणे हे नक्कीच नशिबामुळेच आहे; कारण सारथ्या, नशीब कुणालाही टाळता येत नाही.
यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः । निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ।। ७.५०.
जो राम रागावला असता तर देव, गंधर्व, असुर आणि राक्षस यांनाही सहज संपवू शकला असता, तोही नशिबाच्या मार्गानेच चालतो.
पुरा रामः पितुर्वाक्याद्दण्डके विजने वने । उषित्वा नव वर्षाणि पञ्च चैव महावने ।। ७.५०.
पूर्वी वडिलांच्या आज्ञेने रामाने दंडकारण्यात एकांतात चौदा वर्षे घालवली.
ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् । पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ।। ७.५०.
नंतर, नगरवासीयांच्या बोलण्यावरून सीतेचे वनवासात पाठवणे हे त्याहूनही जास्त दुःखद आणि माझ्या मते क्रूर वाटते.
को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे । मैथिलीं प्रतिसम्प्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ।। ७.५०.
सारथ्या, या कृत्यात कोणता धर्म आहे, जे मैथिलीवर नागरिकांच्या निराधार बोलण्यामुळे ओढवले आणि ज्याने लाज आणली?
एता वाचो बहुविधाः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः । सुमन्त्रः श्रद्धया प्राज्ञो वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.५०.
लक्ष्मणाने असे अनेक प्रकारे बोललेले ऐकून, बुद्धिमान आणि श्रद्धावान सुमंत्राने हे उत्तर दिले.
न सन्तापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति । दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ।। ७.५०.
सौमित्रा, मैथिलीबद्दल तू दुःखी होऊ नकोस; हे पूर्वी तुझ्या वडिलांसमोर ऋषींनी पाहिले होते.
भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो ऽपि सौख्यभाक् । प्राप्स्यते च महाबाहुर्विप्रयोगं प्रियैर्ध्रुवम् ।। ७.५०.
राम नक्कीच दुःखात असूनही खंबीर राहील आणि शेवटी सुखही मिळवेल; पण तो आपल्या प्रियजनांपासून वेगळा होईल हे निश्चित.
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतावुभौ । सन्त्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ।। ७.५०.
तो महान आणि धर्मात्मा, मोठ्या काळानंतर तुला, मैथिलीला, शत्रुघ्न आणि भरत या दोघांनाही सोडून देईल.
इदं त्वयि न वक्तव्यं सौमित्रे भरते ऽपि वा । राज्ञा वो व्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ।। ७.५०.
हे मात्र तू किंवा भरत याने कुणालाही सांगू नये; कारण हे राजाने सांगितलेले शब्द आहेत, जे दुर्वासांनीही उच्चारले होते.
महाजनसमीपे च मम चैव नरर्षभ । ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च सन्निधौ ।। ७.५०.
महाजनांच्या उपस्थितीत आणि माझ्या समोरही, नरश्रेष्ठा, त्या ऋषींनी वसिष्ठांच्या साक्षीने हे शब्द उच्चारले.
ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः । सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसन्निधौ ।। ७.५०.
त्या ऋषींचे बोल ऐकून, नरश्रेष्ठाने मला सांगितले, "सारथ्या, हे कधीही लोकांसमोर सांगू नकोस."