सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः । प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ।। ७.४९.
सीता तिथे रडताना पाहून, ते सर्व मुनींची मुलं धावत जाऊन जिथे भगवान वाल्मीकी राहत होते, तिथे पोहोचली.
अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये । सर्वं निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ।। ७.४९.
मुनिपुत्रांनी महर्षींच्या पायांना वंदन केलं आणि तिच्या रडण्याचा आवाजासह सगळं घडलेलं त्यांना सांगितलं.
अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः । पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद्विरौति विकृतानना ।। ७.४९.
हे भगवंत, आम्ही कधीच अशा स्त्रीला पाहिलं नव्हतं—ती कोणत्या तरी महापुरुषाची पत्नी असावी, तिचं मन गोंधळून गेलंय, चेहरा बदललाय, जणू लक्ष्मीच दुःखाने आक्रोश करत आहे.
भगवन्साधु पश्य त्वं देवतामिव खाच्च्युताम् । नद्यास्तु तीरे भगवन्वरस्त्री कापि दुःखिता ।। ७.४९.
भगवंत, कृपा करून या बाजूला या—जणू स्वर्गातून खाली पडलेली एखादी देवता, अशी एक सुसंस्कृत स्त्री या नदीच्या काठावर दुःखात बसली आहे.
दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा । अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेकां दीनां ह्यनाथवत् ।। ७.४९.
आम्ही तिला पाहिलं—ती जोरजोराने रडत होती, पूर्णपणे दुःखात बुडाली होती. तिला असं दुःख सहन करावं लागावं हे योग्य नाही, ती एकटी, दीन आणि जणू कोणाच्याही आधाराविना आहे.
न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रिया ऽस्याः प्रयुज्यताम् । आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता ।। ७.४९.
आम्हाला वाटत नाही की ही स्त्री सामान्य माणूस आहे; तिला योग्य आदराने सामावून घ्या. ती आपल्या आश्रमाजवळच आश्रय मागायला आली आहे.
त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि । तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् । तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद्यत्र मैथिली ।। ७.४९.
ही सती स्त्री रक्षण मागते, भगवंत, आपण तिला नक्कीच आधार द्यावा. त्यांच्या बोलण्यावरून आणि मनाने विचार करून, धर्म जाणणारा, तपाने दृष्टी मिळवलेला तो ऋषी, मैथिली जिथे आहे तिथे पटकन गेला.
तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम् । तं तु देशमभि प्रेत्य किञ्चित्पद्भ्यां महामतिः ।। ७.४९.
त्याचा हेतू ओळखून, शिष्यांनी त्या ज्ञानी ऋषीच्या मागे चालायला सुरुवात केली; आणि तो महात्मा थोडं पुढे पायी गेला.
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत् । ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत् ।। ७.४९.
सुंदर अर्घ्य घेऊन तो जाह्नवीच्या काठी गेला आणि त्याने राघवाची प्रिय पत्नी, सीता, जणू एकटी आणि असहाय्य दिसणारी, तिथे पाहिली.
तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः । उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ।। ७.४९.
ती सीता दुःखाने खचलेली पाहून, मुनीश्रेष्ठ वाल्मिकीने तिला मधुर शब्दांनी, जणू आपल्या तेजाने तिला आनंद देतोय असे वाटावे, असे बोलले.
स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया । जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ।। ७.४९.
तू दशरथाची सून, रामाची प्रिय राणी आणि जनक राजाची कन्या आहेस; हे पतिव्रता, तुला आमच्याकडून स्वागत आहे.
आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना । कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ।। ७.४९.
तू येताना मी तुला ओळखलं, कारण मी नेहमी धर्माचं पालन करतो; आणि तू का आलीस हेही माझ्या मनाने जाणलं आहे.
तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः । सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ।। ७.४९.
हे महाभाग्यवती, तुझ्या जीवनातील सत्य मला माहीत आहे; आणि या तिन्ही लोकांमध्ये जे काही घडतं ते सगळं मला ठाऊक आहे.
अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा । विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ।। ७.४९.
सीते, मी तपाने मिळवलेल्या दृष्टीने जाणतो की तू निष्पाप आहेस. आता तू माझ्याकडे आहेस, म्हणून निर्धास्त राहा, वैदेही.
आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः । तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ।। ७.४९.
माझ्या आश्रमाजवळ तप करणाऱ्या साध्वी स्त्रिया आहेत; त्या तुला नेहमी आपल्या वासरासारखं जपतील, मुली.
इदमर्ध्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा । यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ।। ७.४९.
हे आदरणीय अर्घ्य स्वीकार, चिंता आणि दुःख मनातून काढून टाक. जेव्हा तू आपल्या घरी परत जाशील, तेव्हा मनात कसलीही खंत ठेवू नकोस.
श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् । शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ।। ७.४९.
मुनींचं हे अद्भुत बोलणं ऐकून, सीतेने त्यांच्या पायांना वंदन केलं आणि हात जोडून म्हणाली, 'तसं होवो.'
तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् ।। ७.४९.
मुनी निघाले तशी सीता, हात जोडून, त्यांच्या मागून चालू लागली.
तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः । उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ।। ७.४९.
मुनी वैदेहीसोबत येताना पाहून, त्या तपस्विनी स्त्रिया आनंदाने पुढे आल्या आणि म्हणू लागल्या—
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते । अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां कि च कुर्महे ।। ७.४९.
'मुनीश्रेष्ठ, आपलं स्वागत आहे! बऱ्याच दिवसांनी आपण आलात. आम्ही सर्वजणी आपल्याला वंदन करतो—आम्ही काय करू हे सांगा.'
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् । सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ।। ७.४९.
त्यांच्या बोलण्यावर वाल्मीकी म्हणाले, "हीच सीता, बुद्धिमान रामाची पत्नी, इथे आली आहे."
स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती । अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ।। ७.४९.
ही दशरथांची सून, जनकांची सती कन्या, निरपराध असून पतीने सोडलेली आहे आणि मी तिला नेहमी जपणार आहे."
इमां भवन्त्यः(?) पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि । गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः ।। ७.४९.
तुम्ही सर्वांनी तिला मोठ्या प्रेमाने पाहावे आणि माझ्या शब्दाचा मान ठेवून तिला विशेष सन्मान द्यावा."
मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं प्रणिधाय महायशाः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ।। ७.४९.
महान कीर्ती असलेल्या वाल्मीकींनी वारंवार वैदेहीकडे पाहिले आणि मग शिष्यांनी वेढलेले ते महान तपस्वी आपल्या आश्रमात परत गेले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः
या प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरेकांडातील एकोणपन्नासवा सर्ग संपला.
दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमे सम्प्रवेशिताम् । सन्तापमगमद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ।। ७.५०.
मिथिलेश्वरी सीता आश्रमात आली हे पाहून लक्ष्मणाचे मन खचले आणि त्याला तीव्र दुःख झाले.
अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् । सीतासन्तापजं दुःखं पश्य रामस्य सारथे ।। ७.५०.
म्हणून तेजस्वी लक्ष्मण सुमंत्राला म्हणाला, "सारथ्या, सीतेच्या दुःखामुळे रामावर जे दुःख आले आहे ते पाह."
ततो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति । पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ।। ७.५०.
निर्दोष आणि जनककन्या असलेल्या पत्नीला सोडणे, याहून मोठे दुःख रामासाठी काय असू शकते?
व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विना भवम् । वैदेह्या सारथे नित्यं दैवं हि दुरतिक्रमम् ।। ७.५०.
माझ्या मते, रामाला वैदेहीशिवाय राहावे लागणे हे नक्कीच नशिबामुळेच आहे; कारण सारथ्या, नशीब कुणालाही टाळता येत नाही.
यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः । निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ।। ७.५०.
जो राम रागावला असता तर देव, गंधर्व, असुर आणि राक्षस यांनाही सहज संपवू शकला असता, तोही नशिबाच्या मार्गानेच चालतो.