न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले । त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ।। ७.४८.
सौमित्रा, मी आज जाह्नवीच्या पाण्यात जीव देणार नाही, कारण त्यामुळे माझ्या पतीच्या राजवंशाची निंदा होईल.
यथाज्ञं कुरु सोमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् । निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ।। ७.४८.
सौमित्रा, आज्ञा प्रमाणे कर, मला या दुःखाच्या ओझ्याने भरलेल्या स्त्रीला सोड. राजाच्या आदेशाचे पालन कर, आणि माझे हे शब्द ऐक.
श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च । शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ।। ७.४८.
माझ्या सर्व सासूंना भेद न करता, हात जोडून आणि त्यांच्या पायांना वंदन करून, राजाला माझी कुशलता सांग.
शिरसा ऽभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण । वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः ।। ७.४८.
लक्ष्मणा, सर्वांना माझ्या वतीने डोकं झुकवून सांग. आणि धर्मात स्थिर असलेल्या राजालाही हे सांग.
जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव । भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः ।। ७.४८.
राघव, तुला माहीतच आहे की, सीता खरीखुरी किती शुद्ध आहे, ती तुझ्यावर अत्यंत भक्तीने प्रेम करते आणि नेहमीच तुझ्या हिताचाच विचार करते.
अहं त्यक्ता त्वया वीर अयशोभीरुणा जने । यच्च ते वचनीयं स्यादपवादसमुत्थितम् । मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ।। ७.४८.
वीर, तू मला सोडून दिलंस, त्यामुळे मला लोकांत अपकीर्ती आली आहे. लोक काहीही बोलतील, त्या निंदेपासून मला स्वतःला वाचवावं लागेल. कारण, तूच माझा खरा आधार आहेस.
वक्तव्यश्चेति नृपतिर्धमेण सुसमाहितः । यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।। ७.४८.
राजाला असं सांग, की तो नेहमी धर्माने आपल्या भावांशी आणि प्रजेशी वागावा, जसं तो नेहमी करतो.
परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा ।। ७.४८.
हेच तुझं सर्वात मोठं कर्तव्य आहे, म्हणूनच तुझी कीर्ती जगात सर्वोच्च राहिली आहे.
यत्तु पौरजनो राजन्धर्मेण समवाप्नुयात् । अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ।। ७.४८.
राजा, प्रजेने धर्माने जे काही मिळवलं, त्याबद्दल मला काहीच दुःख नाही; माझ्या शरीराबद्दल मी कधीही शोक करत नाही, हे नरश्रेष्ठ.
यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन । पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः ।। ७.४८.
रघुनंदना, जसं लोकांची निंदा लागते, तसंच स्त्रीसाठी नवरा हा देवासारखा असतो, तोच तिचा बंधू आणि तोच तिचा गुरु असतो.
प्राणैरपि प्रियं तस्माद्भर्तुः कार्यं विशेषतः । इति मद्वचनाद्रामो वक्तव्यो मम सङ्ग्रहः । निरीक्ष्य मा ऽद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम् ।। ७.४८.
म्हणून, नवऱ्याचं प्रिय असावं म्हणून बायकोने आपला प्राण गेला तरी चालेल, असं समजावं. हे माझे शब्द रामाला सांग. आता मी ऋतुकाळ संपला आहे, म्हणून तू जाऊ शकतोस.
एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । शिरसा ऽ ऽवन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह ।। ७.४८.
सीता असं बोलत असताना, लक्ष्मणाचे मन दुःखाने भरून आलं. त्याने डोकं झुकवून जमिनीला वंदन केलं आणि तो काहीच बोलू शकला नाही.
प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः । ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने ।। ७.४८.
तिची प्रदक्षिणा करून, लक्ष्मण मोठ्याने रडला. थोडा वेळ विचार करून, त्याने तिला विचारलं, 'शोभने, तू मला काय सांगशील?'
दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे । कथमत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने ।। ७.४८.
हे निष्पापे, मी कधीच तुझं रूप किंवा पाय पाहिले नव्हते; आता या वनात रामाने तुला एकटी सोडलेलं बघून मी काय करावं?
इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत् । आरुह्य च पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ।। ७.४८.
असं बोलून, तिला नमस्कार केला आणि पुन्हा होडीत बसला. होडीत बसल्यावर, त्याने नाविकाला पुढे जायला सांगितलं.
स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः । सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम् ।। ७.४८.
तो दुःखाने भरून, उत्तर काठावर गेला आणि दुःखाने गोंधळून, पटकन रथात जाऊन बसला.
मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् । चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ।। ७.४८.
लक्ष्मण पुन्हा पुन्हा मागे वळून पाहत होता, सीता एकटी, असहाय्यपणे त्या पलीकडच्या काठावर फिरताना दिसत होती. मग तो निघून गेला.
दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहूर्मुहुः । निरीक्षमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ।। ७.४८.
दूरवर रथ आणि लक्ष्मण दिसत असताना, सीता पुन्हा पुन्हा पाहत होती, काळजीने भरली होती, आणि तिच्या मनात मोठं दुःख दाटून आलं.
सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधना नाथमपश्यती सती । रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती ।। ७.४८.
ती मोठ्या दुःखाने वाकली होती, कीर्तीने संपन्न होती, पण आता कोणताही आधार नव्हता. तिने वनात मोठ्याने, मोराच्या आवाजासारखं रडायला सुरुवात केली, कारण तिचं मन पूर्णपणे दुःखात बुडालं होतं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे, वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र रामायणातील, उत्तम उत्तरकांडातील, अठ्ठेचाळीसावा सर्ग संपला.
सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः । प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः ।। ७.४९.
सीता तिथे रडताना पाहून, ते सर्व मुनींची मुलं धावत जाऊन जिथे भगवान वाल्मीकी राहत होते, तिथे पोहोचली.
अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये । सर्वं निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ।। ७.४९.
मुनिपुत्रांनी महर्षींच्या पायांना वंदन केलं आणि तिच्या रडण्याचा आवाजासह सगळं घडलेलं त्यांना सांगितलं.
अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः । पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद्विरौति विकृतानना ।। ७.४९.
हे भगवंत, आम्ही कधीच अशा स्त्रीला पाहिलं नव्हतं—ती कोणत्या तरी महापुरुषाची पत्नी असावी, तिचं मन गोंधळून गेलंय, चेहरा बदललाय, जणू लक्ष्मीच दुःखाने आक्रोश करत आहे.
भगवन्साधु पश्य त्वं देवतामिव खाच्च्युताम् । नद्यास्तु तीरे भगवन्वरस्त्री कापि दुःखिता ।। ७.४९.
भगवंत, कृपा करून या बाजूला या—जणू स्वर्गातून खाली पडलेली एखादी देवता, अशी एक सुसंस्कृत स्त्री या नदीच्या काठावर दुःखात बसली आहे.
दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा । अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेकां दीनां ह्यनाथवत् ।। ७.४९.
आम्ही तिला पाहिलं—ती जोरजोराने रडत होती, पूर्णपणे दुःखात बुडाली होती. तिला असं दुःख सहन करावं लागावं हे योग्य नाही, ती एकटी, दीन आणि जणू कोणाच्याही आधाराविना आहे.
न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रिया ऽस्याः प्रयुज्यताम् । आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता ।। ७.४९.
आम्हाला वाटत नाही की ही स्त्री सामान्य माणूस आहे; तिला योग्य आदराने सामावून घ्या. ती आपल्या आश्रमाजवळच आश्रय मागायला आली आहे.
त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि । तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् । तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद्यत्र मैथिली ।। ७.४९.
ही सती स्त्री रक्षण मागते, भगवंत, आपण तिला नक्कीच आधार द्यावा. त्यांच्या बोलण्यावरून आणि मनाने विचार करून, धर्म जाणणारा, तपाने दृष्टी मिळवलेला तो ऋषी, मैथिली जिथे आहे तिथे पटकन गेला.
तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम् । तं तु देशमभि प्रेत्य किञ्चित्पद्भ्यां महामतिः ।। ७.४९.
त्याचा हेतू ओळखून, शिष्यांनी त्या ज्ञानी ऋषीच्या मागे चालायला सुरुवात केली; आणि तो महात्मा थोडं पुढे पायी गेला.
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत् । ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत् ।। ७.४९.
सुंदर अर्घ्य घेऊन तो जाह्नवीच्या काठी गेला आणि त्याने राघवाची प्रिय पत्नी, सीता, जणू एकटी आणि असहाय्य दिसणारी, तिथे पाहिली.
तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः । उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ।। ७.४९.
ती सीता दुःखाने खचलेली पाहून, मुनीश्रेष्ठ वाल्मिकीने तिला मधुर शब्दांनी, जणू आपल्या तेजाने तिला आनंद देतोय असे वाटावे, असे बोलले.