रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः । मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.४७.
लक्ष्मण अश्रू ढाळत, हात जोडून आणि मृत्यूची इच्छा धरून बसलेला पाहून, मैथिलीला फारच काळजी वाटली आणि तिने त्याला विचारलं.
किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण । पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ।। ७.४७.
हे लक्ष्मण, हे काय चाललंय ते मला समजत नाही; खरं खरं सांग. मी पाहतेस की तूही शांत नाहीस, आणि राजालाही काही बरं नाही.
शापितो ऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं सन्तापमागतः । तद्ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ।। ७.४७.
राजाने तुला काही शाप दिलाय म्हणून तू इतका दुःखी आहेस का? ते मला इथेच सांग, मी तुला सांगायला सांगते.
वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः । अवाङ्मुखो बाष्पकलं वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.४७.
वैदेहीने विचारल्यावर, मनाने खचलेल्या लक्ष्मणाने, डोळ्यात पाणी आणि चेहरा खाली घालून, हे शब्द उच्चारले.
श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् । पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे । रामः सन्तप्तहृदयो मा निवेद्य गृहं गतः ।। ७.४७.
सभा आणि संपूर्ण नगरीत, जनकनंदिनी, तुझ्याबद्दल फार कठोर निंदा ऐकून, रामाच्या हृदयाला खूप वेदना झाल्या आणि तो तुला काही न सांगता घरी परत गेला.
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः । यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः ।। ७.४७.
देवी, राजाने रागाने मनात ठेवलेली आणि मला गुप्तपणे सांगितलेली जी वचने आहेत, ती मी तुझ्यासमोर बोलू शकत नाही.
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ । पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न ते ऽन्यथा ।। ७.४७.
हे देवी, राजाने लोकनिंदेच्या भीतीने, तू निर्दोष असूनही माझ्या उपस्थितीत तुला सोडले आहे. हे स्वीकार, याला दुसरा मार्ग नाही.
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि । राज्ञः शासनमाज्ञाय तवेदं किल दौर्हृदम् ।। ७.४७.
राजाच्या आज्ञेप्रमाणे, मी तुला या आश्रमाच्या टोकाला सोडून जाणार आहे. हेच तुझे दुर्दैव आहे.
तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् । पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ।। ७.४७.
या जाह्नवीच्या काठी महान ऋषींचे पवित्र आणि सुंदर तपोवन आहे. शुभे, तू दुःखी होऊ नकोस.
राज्ञो दशरथस्येष्टः पितुर्मे मुनिपुङ्गवः । सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ।। ७.४७.
माझ्या वडिलांचे, राजा दशरथांचे प्रिय मित्र आणि सर्व ऋषींमध्ये श्रेष्ठ, मोठ्या कीर्तीचे वाल्मीकि हे महान ऋषी आहेत.
पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः । उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ।। ७.४७.
जनकनंदिनी, त्या महात्म्याच्या पायांच्या छायेत जा आणि उपवास व एकाग्रतेने तिथे राहा.
पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि । श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ।। ७.४७.
पतीवर निष्ठा ठेव, आणि रामाला नेहमी हृदयात ठेव. देवी, असे केल्याने तुला सर्वोच्च कल्याण मिळेल.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः
अशी ही वाल्मीकि ऋषी रचलेल्या, पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील, उत्तम उत्तरकांडातील सत्तेचाळीसावा सर्ग संपला.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा । परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ।। ७.४८.
लक्ष्मणाची ती कठोर वचने ऐकून, जनकनंदिनी वैदेही मोठ्या दुःखाने ग्रासली गेली आणि जमिनीवर कोसळली.
सा मुहूर्तमिवासञ्ज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ।। ७.४८.
ती काही काळ शुद्ध हरपून पडली, डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. मग तिने दुःखी स्वरात लक्ष्मणाला सांगितले.
मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण । धात्रा यस्यास्तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ।। ७.४८.
लक्ष्मणा, हे माझे शरीर नक्कीच दुःख भोगण्यासाठीच निर्माण झाले असावे, कारण आज मीच दुःखाची मूर्ती झाले आहे.
किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः । या ऽहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ।। ७.४८.
मी पूर्वी कोणते पाप केले असेल, किंवा कोणाचा जोडीदार त्याच्यापासून दूर झाला असेल, म्हणूनच मी शुद्ध व पतिव्रता असूनही राजाने मला टाकले का?
पुरा ऽहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी । अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी ।। ७.४८.
पूर्वी मी आश्रमात राहून, रामाच्या पावलांमागे चालत, दुःखातही खंबीर राहिले होते, सौमित्रा.
सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता । आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ।। ७.४८.
सौम्य, आता मी या एकाकी आश्रमात कशी राहू? आणि माझे हे दुःख मी कोणाला सांगू?
किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म वा सत्कृतं च किम् । कस्मिंश्चित् कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ।। ७.४८.
महात्मा राघवाने मला कोणत्या कारणासाठी टाकले, हे ऋषींना मी काय सांगू? किंवा कोणते चांगले कृत्य सांगू?
न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले । त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ।। ७.४८.
सौमित्रा, मी आज जाह्नवीच्या पाण्यात जीव देणार नाही, कारण त्यामुळे माझ्या पतीच्या राजवंशाची निंदा होईल.
यथाज्ञं कुरु सोमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् । निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ।। ७.४८.
सौमित्रा, आज्ञा प्रमाणे कर, मला या दुःखाच्या ओझ्याने भरलेल्या स्त्रीला सोड. राजाच्या आदेशाचे पालन कर, आणि माझे हे शब्द ऐक.
श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च । शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ।। ७.४८.
माझ्या सर्व सासूंना भेद न करता, हात जोडून आणि त्यांच्या पायांना वंदन करून, राजाला माझी कुशलता सांग.
शिरसा ऽभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण । वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः ।। ७.४८.
लक्ष्मणा, सर्वांना माझ्या वतीने डोकं झुकवून सांग. आणि धर्मात स्थिर असलेल्या राजालाही हे सांग.
जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव । भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः ।। ७.४८.
राघव, तुला माहीतच आहे की, सीता खरीखुरी किती शुद्ध आहे, ती तुझ्यावर अत्यंत भक्तीने प्रेम करते आणि नेहमीच तुझ्या हिताचाच विचार करते.
अहं त्यक्ता त्वया वीर अयशोभीरुणा जने । यच्च ते वचनीयं स्यादपवादसमुत्थितम् । मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ।। ७.४८.
वीर, तू मला सोडून दिलंस, त्यामुळे मला लोकांत अपकीर्ती आली आहे. लोक काहीही बोलतील, त्या निंदेपासून मला स्वतःला वाचवावं लागेल. कारण, तूच माझा खरा आधार आहेस.
वक्तव्यश्चेति नृपतिर्धमेण सुसमाहितः । यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।। ७.४८.
राजाला असं सांग, की तो नेहमी धर्माने आपल्या भावांशी आणि प्रजेशी वागावा, जसं तो नेहमी करतो.
परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा ।। ७.४८.
हेच तुझं सर्वात मोठं कर्तव्य आहे, म्हणूनच तुझी कीर्ती जगात सर्वोच्च राहिली आहे.
यत्तु पौरजनो राजन्धर्मेण समवाप्नुयात् । अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ।। ७.४८.
राजा, प्रजेने धर्माने जे काही मिळवलं, त्याबद्दल मला काहीच दुःख नाही; माझ्या शरीराबद्दल मी कधीही शोक करत नाही, हे नरश्रेष्ठ.
यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन । पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः ।। ७.४८.
रघुनंदना, जसं लोकांची निंदा लागते, तसंच स्त्रीसाठी नवरा हा देवासारखा असतो, तोच तिचा बंधू आणि तोच तिचा गुरु असतो.