सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् । सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ।। ७.४६.
सारथ्याच्या बोलण्यावर, सीता उत्तम रथावर चढली, सौमित्र आणि बुद्धिमान सुमंत्र यांच्यासह.
आससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम् । अथार्धदिवसं गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।। ७.४६.
मोठ्या डोळ्यांची ती सीता पाप नष्ट करणाऱ्या गंगेच्या काठी आली; आणि अर्धा दिवस गेल्यावर भागीरथीच्या पाण्यापर्यंत पोहोचली.
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनः ।। ७.४६.
लक्ष्मण तिला पाहून खूप दुःखी झाला आणि मोठ्याने रडू लागला.
सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् । उवाच वाक्यं धर्मज्ञा किमिदं रुद्यते त्वया ।। ७.४६.
पूर्णपणे अवलंबून असलेली सीता, लक्ष्मणाला व्याकुळ पाहून, धर्म जाणणारी म्हणून म्हणाली, "तू असे का रडतोस?"
जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम । हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ।। ७.४६.
"मी ज्या जाह्नवीच्या काठी यायचे फार दिवसांपासून इच्छित होते, तिथे आल्यावर, या आनंदाच्या क्षणी, तू मला का दुःखी करतोस, लक्ष्मण?"
नित्यं त्वं रामपार्श्वेषु वर्तसे पुरुषर्षभ । कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रं शोकमागतः ।। ७.४६.
"तू नेहमी रामाच्या जवळ असतोस, श्रेष्ठ पुरुषा; दोन रात्री त्याच्यापासून दूर राहूनच तुला हा शोक आला का?"
ममापि दयितो रामो जीवितादपि लक्ष्मण । न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ।। ७.४६.
"राम मला जिवापेक्षा प्रिय आहे, लक्ष्मण; तरी मी असे दुःख करत नाही. तू असे बालिशपण करू नकोस."
तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् । ततो मुनिभ्यो दास्यामि वांसास्याभरणानि च ।। ७.४६.
"मला गंगेच्या पलीकडे घेऊन जा आणि तपस्व्यांना दाखव. मग मी त्या ऋषींना माझी दागिने आणि बांगड्या देईन."
ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् । तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ।। ७.४६.
मग आपण त्या महर्षींना योग्य तेवढा नमस्कार करून, तिथे एक रात्र थांबू, आणि मग पुन्हा त्या नगरीत परत जाऊ.
ममापि पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरम् । त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम् ।। ७.४६.
माझं मन सतत त्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या, सिंहासारख्या छातीच्या, सडपातळ कमरेच्या आणि सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाचं दर्शन घ्यायला आतुर झालं आहे.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे । नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा ।। ७.४६.
तिचं बोलणं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मणाने आपले सुंदर डोळे पुसले आणि नाविकांना बोलावलं.
इयं च सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ।। ७.४६.
नाविकांनी हात जोडून सांगितलं, "ही नाव तयार आहे."
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपारुहत् । गङ्गां सन्तारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः ।। ७.४६.
लक्ष्मण गंगेमधून उतरायचं ठरवून, त्या शुभ गंगेवर नाव चढला आणि लक्षपूर्वक तिला दुसऱ्या काठावर नेलं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मिकी रचलेल्या पवित्र आणि आद्य रामायणाच्या उत्तरेकांडातील छेचाळीसावा सर्ग संपला.
अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः । आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ।। ७.४७.
मग राघवांचा धाकटा भाऊ लक्ष्मणाने आधी मैथिलीला बसवून, ती रुंद निषादांची नाव चढली.
सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः । उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ।। ७.४७.
दुःखाने व्याकुळ झालेल्या लक्ष्मणाने, "सुमंत्र आणि रथ इथेच थांबू द्या," असं सांगितलं आणि नाविकाला, "चालू द्या," असं म्हटलं.
ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः । उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसम्प्लुतः ।। ७.४७.
मग लक्ष्मण गंगेच्या काठी जाऊन, हात जोडून आणि डोळ्यात अश्रू घेऊन मैथिलीला म्हणाला.
हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता । अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ।। ७.४७.
आर्य रामाने, या कारणासाठी लोकांच्या म्हणण्याप्रमाणे वागलं म्हणून, वैदेही, माझ्या हृदयात मोठं दुःख दाटून आलं आहे.
श्रेयो हि मरणं मे ऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् । न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ।। ७.४७.
आज मला मरण येणं किंवा मरणाहूनही मोठं काही घडणं हेच अधिक चांगलं वाटतं; कारण जगात निंदा होईल अशा कामात मला सामील व्हावं लागावं, हे मला सहन होत नाही.
प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने । इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ।। ७.४७.
हे शुभ्रवर्णी, कृपा कर आणि मला पाप करायला भाग पाडू नकोस; असं म्हणत लक्ष्मणाने हात जोडून जमिनीवर लोळण घेतली.
रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः । मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.४७.
लक्ष्मण अश्रू ढाळत, हात जोडून आणि मृत्यूची इच्छा धरून बसलेला पाहून, मैथिलीला फारच काळजी वाटली आणि तिने त्याला विचारलं.
किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण । पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ।। ७.४७.
हे लक्ष्मण, हे काय चाललंय ते मला समजत नाही; खरं खरं सांग. मी पाहतेस की तूही शांत नाहीस, आणि राजालाही काही बरं नाही.
शापितो ऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं सन्तापमागतः । तद्ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ।। ७.४७.
राजाने तुला काही शाप दिलाय म्हणून तू इतका दुःखी आहेस का? ते मला इथेच सांग, मी तुला सांगायला सांगते.
वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः । अवाङ्मुखो बाष्पकलं वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.४७.
वैदेहीने विचारल्यावर, मनाने खचलेल्या लक्ष्मणाने, डोळ्यात पाणी आणि चेहरा खाली घालून, हे शब्द उच्चारले.
श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् । पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे । रामः सन्तप्तहृदयो मा निवेद्य गृहं गतः ।। ७.४७.
सभा आणि संपूर्ण नगरीत, जनकनंदिनी, तुझ्याबद्दल फार कठोर निंदा ऐकून, रामाच्या हृदयाला खूप वेदना झाल्या आणि तो तुला काही न सांगता घरी परत गेला.
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः । यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः ।। ७.४७.
देवी, राजाने रागाने मनात ठेवलेली आणि मला गुप्तपणे सांगितलेली जी वचने आहेत, ती मी तुझ्यासमोर बोलू शकत नाही.
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ । पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न ते ऽन्यथा ।। ७.४७.
हे देवी, राजाने लोकनिंदेच्या भीतीने, तू निर्दोष असूनही माझ्या उपस्थितीत तुला सोडले आहे. हे स्वीकार, याला दुसरा मार्ग नाही.
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि । राज्ञः शासनमाज्ञाय तवेदं किल दौर्हृदम् ।। ७.४७.
राजाच्या आज्ञेप्रमाणे, मी तुला या आश्रमाच्या टोकाला सोडून जाणार आहे. हेच तुझे दुर्दैव आहे.
तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् । पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ।। ७.४७.
या जाह्नवीच्या काठी महान ऋषींचे पवित्र आणि सुंदर तपोवन आहे. शुभे, तू दुःखी होऊ नकोस.
राज्ञो दशरथस्येष्टः पितुर्मे मुनिपुङ्गवः । सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ।। ७.४७.
माझ्या वडिलांचे, राजा दशरथांचे प्रिय मित्र आणि सर्व ऋषींमध्ये श्रेष्ठ, मोठ्या कीर्तीचे वाल्मीकि हे महान ऋषी आहेत.