सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् । प्रययौ शीघ्रतुरगै रामस्याज्ञामनुस्मरन् ।। ७.४६.
सुमित्रानंदन लक्ष्मण म्हणाला, "ठीक आहे," आणि मैथिलीला रथावर बसवून, रामाची आज्ञा आठवत, वेगवान घोड्यांसह निघाला.
अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् । अशुभानि बहून्येव पश्यामि रघुनन्दन ।। ७.४६.
त्या वेळी सीतेने लक्ष्मणाला, जो सौभाग्य वाढवणारा आहे, असे सांगितले, "रघुकुळातील, मला अनेक अशुभ चिन्हे दिसत आहेत."
नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते । हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ।। ७.४६.
"आज माझे डोळे फडफडत आहेत, अंगाला थरकाप येतोय, आणि सौमित्रा, माझे हृदयही अस्वस्थ वाटते."
औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम । शून्यामेव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ।। ७.४६.
"मला फारच काळजी आणि अस्थैर्य वाटते, मोठ्या डोळ्याच्या, आणि ही पृथ्वी मला ओस वाटते."
अपि स्वस्ति भवेत्तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृवत्सल । श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ।। ७.४६.
"तुझ्या भावाचे, भाऊप्रेमी, आणि माझ्या सर्व सासूंना, वीर, कुणाच्याही अपवादाशिवाय, सर्वांचे कल्याण होवो."
पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि । इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ।। ७.४६.
"नगरात आणि देशात, तसेच सर्व जीवांचेही मंगल होवो." असे म्हणून, सीतेने हात जोडून देवांना प्रार्थना केली.
लक्ष्मणो ऽर्थं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् । शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ।। ७.४६.
लक्ष्मणाने तिचे बोल ऐकून, मैथिलीला वाकून नमस्कार केला आणि जरी त्याचे मन व्याकुळ झाले होते, तरी धैर्याने म्हणाला, "शुभ होवो."
ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे । प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ।। ७.४६.
नंतर ते गोमतीच्या काठीच्या आश्रमात पोहोचले. पहाटे उठून सौमित्राने सारथ्याला सांगितले.
योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् । शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ।। ७.४६.
"रथ लवकर तयार कर, आज मी भागीरथीचे पाणी डोक्यावर घेईन, जसे त्र्यंबकाने पर्वतावर घेतले होते."
सो ऽश्वान् रज्वाथ चतुरो रथे युङ्क्त्वा मनोजवान् । आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।। ७.४६.
त्याने चार वेगवान घोडे रथाला जोडले, आणि सारथ्याने हात जोडून वैदेहीला सांगितले, "महाराणी, कृपया रथावर या."
सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् । सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ।। ७.४६.
सारथ्याच्या बोलण्यावर, सीता उत्तम रथावर चढली, सौमित्र आणि बुद्धिमान सुमंत्र यांच्यासह.
आससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम् । अथार्धदिवसं गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।। ७.४६.
मोठ्या डोळ्यांची ती सीता पाप नष्ट करणाऱ्या गंगेच्या काठी आली; आणि अर्धा दिवस गेल्यावर भागीरथीच्या पाण्यापर्यंत पोहोचली.
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनः ।। ७.४६.
लक्ष्मण तिला पाहून खूप दुःखी झाला आणि मोठ्याने रडू लागला.
सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् । उवाच वाक्यं धर्मज्ञा किमिदं रुद्यते त्वया ।। ७.४६.
पूर्णपणे अवलंबून असलेली सीता, लक्ष्मणाला व्याकुळ पाहून, धर्म जाणणारी म्हणून म्हणाली, "तू असे का रडतोस?"
जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम । हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ।। ७.४६.
"मी ज्या जाह्नवीच्या काठी यायचे फार दिवसांपासून इच्छित होते, तिथे आल्यावर, या आनंदाच्या क्षणी, तू मला का दुःखी करतोस, लक्ष्मण?"
नित्यं त्वं रामपार्श्वेषु वर्तसे पुरुषर्षभ । कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रं शोकमागतः ।। ७.४६.
"तू नेहमी रामाच्या जवळ असतोस, श्रेष्ठ पुरुषा; दोन रात्री त्याच्यापासून दूर राहूनच तुला हा शोक आला का?"
ममापि दयितो रामो जीवितादपि लक्ष्मण । न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ।। ७.४६.
"राम मला जिवापेक्षा प्रिय आहे, लक्ष्मण; तरी मी असे दुःख करत नाही. तू असे बालिशपण करू नकोस."
तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् । ततो मुनिभ्यो दास्यामि वांसास्याभरणानि च ।। ७.४६.
"मला गंगेच्या पलीकडे घेऊन जा आणि तपस्व्यांना दाखव. मग मी त्या ऋषींना माझी दागिने आणि बांगड्या देईन."
ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् । तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ।। ७.४६.
मग आपण त्या महर्षींना योग्य तेवढा नमस्कार करून, तिथे एक रात्र थांबू, आणि मग पुन्हा त्या नगरीत परत जाऊ.
ममापि पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरम् । त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम् ।। ७.४६.
माझं मन सतत त्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या, सिंहासारख्या छातीच्या, सडपातळ कमरेच्या आणि सर्वांना आनंद देणाऱ्या रामाचं दर्शन घ्यायला आतुर झालं आहे.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे । नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा ।। ७.४६.
तिचं बोलणं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मणाने आपले सुंदर डोळे पुसले आणि नाविकांना बोलावलं.
इयं च सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ।। ७.४६.
नाविकांनी हात जोडून सांगितलं, "ही नाव तयार आहे."
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपारुहत् । गङ्गां सन्तारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः ।। ७.४६.
लक्ष्मण गंगेमधून उतरायचं ठरवून, त्या शुभ गंगेवर नाव चढला आणि लक्षपूर्वक तिला दुसऱ्या काठावर नेलं.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मिकी रचलेल्या पवित्र आणि आद्य रामायणाच्या उत्तरेकांडातील छेचाळीसावा सर्ग संपला.
अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः । आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ।। ७.४७.
मग राघवांचा धाकटा भाऊ लक्ष्मणाने आधी मैथिलीला बसवून, ती रुंद निषादांची नाव चढली.
सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः । उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ।। ७.४७.
दुःखाने व्याकुळ झालेल्या लक्ष्मणाने, "सुमंत्र आणि रथ इथेच थांबू द्या," असं सांगितलं आणि नाविकाला, "चालू द्या," असं म्हटलं.
ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः । उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसम्प्लुतः ।। ७.४७.
मग लक्ष्मण गंगेच्या काठी जाऊन, हात जोडून आणि डोळ्यात अश्रू घेऊन मैथिलीला म्हणाला.
हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता । अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ।। ७.४७.
आर्य रामाने, या कारणासाठी लोकांच्या म्हणण्याप्रमाणे वागलं म्हणून, वैदेही, माझ्या हृदयात मोठं दुःख दाटून आलं आहे.
श्रेयो हि मरणं मे ऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् । न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ।। ७.४७.
आज मला मरण येणं किंवा मरणाहूनही मोठं काही घडणं हेच अधिक चांगलं वाटतं; कारण जगात निंदा होईल अशा कामात मला सामील व्हावं लागावं, हे मला सहन होत नाही.
प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने । इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ।। ७.४७.
हे शुभ्रवर्णी, कृपा कर आणि मला पाप करायला भाग पाडू नकोस; असं म्हणत लक्ष्मणाने हात जोडून जमिनीवर लोळण घेतली.