गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः । श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नः परमासनात् ।। ७.४४.
"लक्ष्मण आधीच गेला आहे आणि कीर्तीमान भरतही." हे शब्द ऐकताच शत्रुघ्न आपल्या उत्तम आसनावरून उठला.
शिरसा धरणीं प्राप्य प्रययौ यत्र राघवः । द्वाःस्थस्त्वागम्य रामाय सर्वानेव कृताञ्जलिः । निवेदयामास तदा भ्रातऽन्स्वान्समुपस्थितान् ।। ७.४४.
त्याने डोक्याने जमिनीला स्पर्श केला आणि ज्या ठिकाणी राम होते तिथे गेला. दारपाल तिथे जाऊन, हात जोडून, सर्व भावंडे आले आहेत असे रामाला सांगितले.
कुमारानागताञ्छ्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः । अवाङ्मुखो दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ।। ७.४४.
कुमार आले आहेत हे ऐकून रामाचे मन चिंता आणि दुःखाने भरले. तो खाली मान घालून, उदास मनाने दारपालाला म्हणाला.
प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणाः प्रिया मम ।। ७.४४.
"लवकर माझ्या समोर कुमारांना घेऊन ये. माझे जीवन त्यांच्यातच आहे, तेच मला प्राणाहूनही प्रिय आहेत."
आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शक्रतेजसः । प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ।। ७.४४.
राजाने आज्ञा दिल्यावर, इंद्रासारखे तेजस्वी कुमार हात जोडून, नम्रपणे आणि एकाग्रतेने आत आले.
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा । सन्ध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ।। ७.४४.
पण रामाचे तोंड पाहून, जे राहूने ग्रासलेल्या चंद्रासारखे किंवा संध्याकाळच्या सूर्यासारखे तेज हरवलेले होते, ते सगळे गहिवरले.
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ।। ७.४४.
शहाण्या रामाच्या डोळ्यात अश्रू भरलेले पाहून, त्याचे कमळासारखे सौंदर्य हरवलेले तोंड पाहून, ते सर्व त्याच्याकडे पाहत राहिले.
ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । तस्थुः समाहिताः सर्वे रामस्त्वश्रूण्यवर्तयत् ।। ७.४४.
मग सर्व भावंडांनी घाईने रामाच्या पायांवर डोके ठेवून नमस्कार केला आणि एकाग्रतेने उभे राहिले; रामाने आपले अश्रू पुसले.
तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः । आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ।। ७.४४.
महाबली रामाने त्यांना मिठी मारली, उचलले आणि 'बस' असे सांगून, पुढे असे म्हणाला.
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो जीवितं मम । भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ।। ७.४४.
तुम्हीच माझे सर्वस्व आहात, तुम्हीच माझे जीवन आहात. तुमच्या मदतीनेच मी हे राज्य चालवतो, हे नरश्रेष्ठांनो.
भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः । सम्भूय च मदर्थो ऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ।। ७.४४.
तुम्ही शास्त्रार्थ समजून घेतलेले आणि बुद्धीने स्थिर असलेले आहात; सर्वांनी एकत्र येऊन, माझ्यासाठी हे काम शोधा, हे राजांनो.
तथा वदति काकुत्स्थे अवधानपरायणाः । उद्विग्नमनसः सर्वे किं नु राजाभिधास्यति ।। ७.४४.
काकुत्स्थ असे बोलत असताना, सर्वजण लक्ष देऊन आणि मनात काळजी घेऊन, राजा आता काय सांगेल याची वाट पाहू लागले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील चाळीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् । उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ।। ७.४५.
सर्वजण उदास मनाने बसले असताना, काकुत्स्थाने कोरड्या तोंडाने त्यांना असे बोलले.
सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनो ऽन्यथा । पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ।। ७.४५.
सर्वांनी ऐका, तुमचं कल्याण होवो! माझी एक विनंती आहे—सीतेबद्दल नगरात जी गोष्ट पसरली आहे, ती ऐकून तुमचं मन कुठेही भटकू देऊ नका.
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च । वर्तते मयि बीभत्सा सा मे मर्माणि कृन्तति ।। ७.४५.
नगरात आणि गावागावात माझ्याबद्दल फार मोठी निंदा पसरली आहे, जी अत्यंत घृणास्पद आहे आणि ती माझ्या मनाला खोलवर दुखावते.
अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । सीता ऽपि सत्कुले जाता जनकानां महात्मनाम् ।। ७.४५.
मी या इक्ष्वाकूंच्या थोर कुळात जन्मलो आणि सीता देखील जनकांच्या प्रतिष्ठित घराण्यात जन्मली.
जानासि त्वं यथा सौम्य दण्डके विजने वने । रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ।। ७.४५.
हे सौम्य, तुला माहीत आहेच की, दंडकारण्यात रावणाने सीतेचे अपहरण केले आणि मी त्याचा नाश केला.
तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना जनकस्य सुतां प्रति । अत्रोषितामिमां सीतामानयेयं कथं पुरीम् ।। ७.४५.
तेव्हा जनककन्या सीतेबद्दल माझ्या मनात विचार आला—ती तिथे राहिली, तिला मी पुन्हा नगरीत कशी आणू?
प्रत्ययार्थं ततः सीता विवेश ज्वलनं तदा । प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः । अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः ।। ७.४५.
म्हणूनच, सत्य सिद्ध व्हावे म्हणून सीतेने अग्निपरीक्षा दिली; तुझ्या समोर, हे सौमित्र, देवांचा साक्षीदार अग्निदेव आणि आकाशात संचार करणारा वायुदेव यांनी मैथिली शुद्ध आहे असे सांगितले.
चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां सन्निधौ पुरा । ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम् ।। ७.४५.
चंद्र आणि सूर्य यांनीही पूर्वी देव आणि सर्व ऋषींच्या उपस्थितीत जनककन्या शुद्ध आहे असे साक्ष दिले.
एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसन्निधौ । लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता ।। ७.४५.
अशा या शुद्ध आचरणाच्या सीतेला, देव आणि गंधर्व यांच्या साक्षीने, लंका बेटावर महेंद्राने माझ्या हाती सोपवले.
अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् । ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः ।। ७.४५.
माझ्या अंतःकरणाला ठाऊक आहे की, सीता किती शुद्ध आणि कीर्तिवंत आहे; म्हणूनच मी वैदेहीला घेऊन अयोध्येला परतलो.
अयं तु मे महान्वादः शोकश्च हृदि वर्तते । पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ।। ७.४५.
पण माझ्या मनात हा मोठा अपवाद आणि दुःख घर करून राहिले आहे—नगरात आणि गावागावात माझ्याबद्दल मोठी निंदा पसरली आहे.
अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित् । पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः प्रकीर्त्यते ।। ७.४५.
ज्याच्याबद्दल या जगात अपकीर्ती पसरते, तो माणूस ज्या पर्यंत ती निंदा ऐकली जाते, तितका काळ नीच लोकांतच राहतो.
अकीर्तिर्निन्द्यते देवैः कीर्तिर्लोकेषु पूज्यते । कीर्त्यर्थं तु समारम्भः सर्वेषां सुमहात्मनाम् ।। ७.४५.
अपकीर्तीला देवही नाकारतात, तर कीर्तीला लोकमान्यतेने गौरव मिळतो; म्हणूनच सर्व थोर पुरुष आपल्या कीर्तीकरता कृत्य करतात.
अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान्वा पुरुषर्षभाः । अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम् ।। ७.४५.
हे पुरुषश्रेष्ठांनो, मी अपवादाच्या भीतीने माझं जीवन किंवा तुम्हा सर्वांना सोडू शकतो, मग जनककन्येला सोडण्याचं काय आश्चर्य?
तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे । नहि पश्याम्यहं भूतं किञ्चिद्दुःखमतो ऽधिकम् ।। ७.४५.
म्हणून तुम्ही सर्वांनी पाहावं, मी या दुःखाच्या समुद्रात बुडालो आहे; कारण याहून मोठं दुःख मला कोणत्याही जीवाला दिसत नाही.
श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् । आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज ।। ७.४५.
उद्या सकाळी, हे सौमित्र, सुमंत्राने तयार केलेल्या रथावर बस, सीतेला घेऊन जा आणि राज्याच्या सीमेवर तिला सोडून दे.
गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेस्तु महात्मनः । आश्रमो दिव्यसङ्काशस्तमसातीरमाश्रितः ।। ७.४५.
गंगाच्या त्या पार, महान वाल्मीकि ऋषींच्या आश्रमाजवळ, तामसा नदीच्या काठी एक दिव्य आश्रम आहे.