दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् । अश्रुतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः ।। ७.४३.
रामाने समुद्रावर पूल बांधण्यासारखे कठीण काम केले, जे पूर्वी काही देवांनी किंवा राक्षसांनीही ऐकले नव्हते.
रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः । वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ।। ७.४३.
रावणासारखा भयंकर आणि बलाढ्य शत्रू सैन्यासह मारला गेला; वानर, अस्वल आणि राक्षस सगळे रामाच्या अधीन झाले.
हत्वा च रावणं सङ्ख्ये सीतामाहृत्य राघवः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ।। ७.४३.
रावणाचा युद्धात वध करून आणि सीतेला परत मिळवून, राघवाने आपला राग बाजूला ठेवून तिला पुन्हा आपल्या घरी आणले.
कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं सुखम् । अङ्कमारोप्य तु पुरा रावणेन बलाद्धृताम् ।। ७.४३.
रावणाने ज्याला जबरदस्तीने उचलून आपल्या मांडीवर बसवले, अशा सीतेसोबत एकत्र येण्याने रामाच्या मनात कसे सुख निर्माण होते?
लङ्कामपि पुरा नीतामशोकवनिकां गताम् । रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते ।। ७.४३.
ती एकदा लंकेत नेली गेली, अशोकवनात राहिली आणि राक्षसांच्या ताब्यात होती; तरी रामाला लाज कशी वाटत नाही?
अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति । यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते ।। ७.४३.
आम्हालाही आपल्या पत्नींबाबत सहन करावे लागेल; कारण राजा जसा वागतो, तशी प्रजा त्याचा मागोवा घेते.
एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः । नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च ।। ७.४३.
राजा, असे अनेक प्रकारचे बोलणे नगरात आणि सर्व देशभर लोक बोलतात.
तस्यैवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् । उवाच सुहृदः सर्वान्कथमेतद्ब्रवीथ माम् ।। ७.४३.
हे ऐकून, राघव फार दुःखी झाला आणि सर्व मित्रांना म्हणाला, 'हे तुम्ही मला कसे सांगता?'
सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च । प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ।। ७.४३.
सर्वांनी डोके झुकवून, भूमीला वंदन केले आणि दुःखीपणे राघवाला उत्तर दिले, 'हे खरे आहे, यात शंका नाही.'
श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् । विसर्जयामास तदा वयस्याञ्छत्रुसूदनः ।। ७.४३.
सर्वांचे बोलणे ऐकून, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या काकुत्स्थाने त्या वेळी आपल्या मित्रांना परत पाठवले.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः
या प्रकारे वाळ्मिकी ऋषी रचलेल्या, पवित्र आणि प्राचीन रामायणाच्या उत्तरकांडातील त्रेचाळीसावा सर्ग संपला.
विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः । समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ।। ७.४४.
मित्रमंडळीला निरोप देऊन, मनाशी ठरवून, राघवाने जवळ बसलेल्या द्वारपालाला असे सांगितले.
शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । भरतं च महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम् ।। ७.४४.
लवकर सौमित्र, शुभलक्षणी लक्ष्मण, आणि महान भाग्यशाली भरत व अपराजित शत्रुघ्न यांना घेऊन ये.
रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ।। ७.४४.
रामाचे आदेश ऐकून, द्वारपालाने हात जोडून आदराने लक्ष्मणाच्या घरी जाऊन, कुणी अडथळा न आणता आत प्रवेश केला.
उवाच सुमहात्मानं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः । द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ।। ७.४४.
त्याने हात जोडून त्या महात्म्याला नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'राजा तुम्हाला भेटायचे इच्छितो; कृपया उशीर न करता तिकडे जा.'
बाढमित्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् । प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ।। ७.४४.
राघवाचा आदेश ऐकून, सौमित्र म्हणाला, 'ठीक आहे,' आणि रथावर बसून पटकन रामाच्या निवासाकडे गेला.
प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् । उवाच भरतं तत्र वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ।। ७.४४.
लक्ष्मण निघून जाताना पाहून दारपाल भरताजवळ गेला आणि हात जोडून भरताला नम्रपणे म्हणाला.
विनयावनतो भूत्वा राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति । भरतस्तु वचःश्रुत्वा द्वाःस्थाद्रामसमीरितम् ।। ७.४४.
तो विनयाने वाकून म्हणाला, "राजा तुला भेटायची इच्छा व्यक्त करतो." दारपालाकडून रामाने सांगितलेले हे शब्द भरताने ऐकले.
उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव ययौ बली । दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः ।। ७.४४.
भरताने त्वरित आपल्या आसनावरून उडी मारली आणि पायीच निघाला. भरत जात असल्याचे पाहून दारपालही घाईने, हात जोडून, त्याच्या मागे गेला.
शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यमुवाच ह । एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।। ७.४४.
तो शत्रुघ्नाच्या घराकडे गेला आणि म्हणाला, "रघुकुळातील श्रेष्ठा, ये, राजा तुला भेटायची इच्छा धरतो."
गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः । श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नः परमासनात् ।। ७.४४.
"लक्ष्मण आधीच गेला आहे आणि कीर्तीमान भरतही." हे शब्द ऐकताच शत्रुघ्न आपल्या उत्तम आसनावरून उठला.
शिरसा धरणीं प्राप्य प्रययौ यत्र राघवः । द्वाःस्थस्त्वागम्य रामाय सर्वानेव कृताञ्जलिः । निवेदयामास तदा भ्रातऽन्स्वान्समुपस्थितान् ।। ७.४४.
त्याने डोक्याने जमिनीला स्पर्श केला आणि ज्या ठिकाणी राम होते तिथे गेला. दारपाल तिथे जाऊन, हात जोडून, सर्व भावंडे आले आहेत असे रामाला सांगितले.
कुमारानागताञ्छ्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः । अवाङ्मुखो दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ।। ७.४४.
कुमार आले आहेत हे ऐकून रामाचे मन चिंता आणि दुःखाने भरले. तो खाली मान घालून, उदास मनाने दारपालाला म्हणाला.
प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणाः प्रिया मम ।। ७.४४.
"लवकर माझ्या समोर कुमारांना घेऊन ये. माझे जीवन त्यांच्यातच आहे, तेच मला प्राणाहूनही प्रिय आहेत."
आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शक्रतेजसः । प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ।। ७.४४.
राजाने आज्ञा दिल्यावर, इंद्रासारखे तेजस्वी कुमार हात जोडून, नम्रपणे आणि एकाग्रतेने आत आले.
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा । सन्ध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ।। ७.४४.
पण रामाचे तोंड पाहून, जे राहूने ग्रासलेल्या चंद्रासारखे किंवा संध्याकाळच्या सूर्यासारखे तेज हरवलेले होते, ते सगळे गहिवरले.
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः । हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ।। ७.४४.
शहाण्या रामाच्या डोळ्यात अश्रू भरलेले पाहून, त्याचे कमळासारखे सौंदर्य हरवलेले तोंड पाहून, ते सर्व त्याच्याकडे पाहत राहिले.
ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । तस्थुः समाहिताः सर्वे रामस्त्वश्रूण्यवर्तयत् ।। ७.४४.
मग सर्व भावंडांनी घाईने रामाच्या पायांवर डोके ठेवून नमस्कार केला आणि एकाग्रतेने उभे राहिले; रामाने आपले अश्रू पुसले.
तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः । आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ।। ७.४४.
महाबली रामाने त्यांना मिठी मारली, उचलले आणि 'बस' असे सांगून, पुढे असे म्हणाला.
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो जीवितं मम । भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ।। ७.४४.
तुम्हीच माझे सर्वस्व आहात, तुम्हीच माझे जीवन आहात. तुमच्या मदतीनेच मी हे राज्य चालवतो, हे नरश्रेष्ठांनो.