मनोभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः । रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषितः ।। ७.४२.
त्या रम्य आणि नेहमीच सुशोभित स्त्रियांना राम, जो सर्वांना आनंद देणारा आणि धर्मशील आहे, आनंद देत होता.
स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह । अरुन्धत्या सहासीनो वसिष्ठ इव तेजसा ।। ७.४२.
राम सीतेसोबत बसला आणि तेजाने उजळून निघाला, जसे वसिष्ठ अरुंधतीसोबत बसला असता.
एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम् । रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ।। ७.४२.
राम आनंदाने भरून, देवकन्येसारख्या सीतेला दररोज देवासारखा आनंद देत असे.
तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम् । अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा ।। ७.४२.
सीता आणि राघव असे एकत्र विहरत असताना, नेहमीच सुख देणारा शुभ शिशिर ऋतू हळूहळू सरला.
दशवर्षसहस्राणि गतानि सुमहात्मनोः । प्राप्तयोर्विविधान्भोगानतीतः शिशिरागमः ।। ७.४२.
त्या दोन्ही महात्म्यांनी विविध सुखांचा अनुभव घेत दहा हजार वर्षे घालवली आणि शिशिर ऋतू संपला.
पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् । शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतो ऽभवत् ।। ७.४२.
राम, जो धर्म जाणणारा होता, सकाळी धर्माचे कामे करून, उरलेला दिवसाचा अर्धा भाग अंतःपुरात घालवी.
सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि वै । श्वश्रूणामकरोत्पूजां सर्वासामविशेषतः ।। ७.४२.
सीताही सकाळची देवकार्ये करून, सर्व सासूंना भेद न करता नम्रतेने पूजन करायची.
अभ्यगच्छत्ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा । त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ।। ७.४२.
नंतर सुंदर दागिने आणि वस्त्रे घालून, सीता रामाजवळ जाई, जशी शची स्वर्गात सहस्त्राक्षाजवळ जाते.
दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ।। ७.४२.
राघवाने आपल्या शुभगुणांनी युक्त पत्नीला पाहून अपार आनंद मिळवला आणि 'छान, छान!' असे म्हणाला.
अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम् । अपत्यलाभो वैदेहि त्वयि मे समुपस्थितः ।। ७.४२.
रामाने सुंदर रूप असलेल्या, देवकन्येसारख्या सीतेला म्हटले, 'वैदेही, आपल्याला अपत्यप्राप्तीचा काळ आता आला आहे.'
किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव ।। ७.४२.
सुंदरी, तुला काय हवं आहे? तुझी कोणती इच्छा पूर्ण करायची?
स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् । तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।। ७.४२.
वैदेही हसून रामाला म्हणाली, 'राघवा, मला पवित्र तपोवनं पाहायला जायचं आहे.'
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् । फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।। ७.४२.
गंगेच्या काठी बसलेल्या, कठोर तप करणाऱ्या ऋषींच्या पायाशी, जे फळमुळे खातात, तिथे राहायला मला आवडेल, हे देवा.
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम् । अप्येकरात्रं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने ।। ७.४२.
काकुत्स्था, माझी सर्वात मोठी इच्छा हीच आहे की, फळमुळे खाणाऱ्या त्या तपस्व्यांच्या वनात जरी एक रात्र का होईना, मला राहता यावं.
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ।। ७.४२.
रामाने, 'तसं होईल' असं वचन दिलं आणि म्हणाला, 'वैदेही, निर्धास्त रहा. उद्या नक्की आपण जाऊ.'
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् । मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ।। ७.४२.
काकुत्स्थ रामाने जनकनंदिनी मैथिलीशी असं बोलून, आपल्या मित्रांसह मध्यभागी असलेल्या खोलीत गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मिकी ऋषींच्या पवित्र, प्राचीन आणि प्रसिद्ध रामायणातील उत्तरेकांडातील बेचाळीसावा सर्ग संपला.
तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः । कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ।। ७.४३.
तेथे बसलेल्या राजाजवळ बुद्धिमान मंडळी हजर होती आणि आजूबाजूला अनेक प्रकारच्या गोष्टी सांगणारे, विनोद करणारे लोक होते.
विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुटः । सुराजः कालियो भद्रो दन्तवक्रः सुमागधः ।। ७.४३.
विजय, मधुमत्त, काश्यप, मंगळ, कुट, सुराज, कालिय, भद्र, दंतवक्र आणि सुमागध —
एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः । कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ।। ७.४३.
हे सर्वजण आनंदाने, राघव या महात्म्याला, हसतखेळत विविध गोष्टी सांगत असत.
ततः कथायां कस्याञ्चिद्राघवः समभाषत । काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ।। ७.४३.
अशा एका गोष्टीच्या वेळी राघव म्हणाला, 'भद्रा, आपल्या नगरात आणि आसपासच्या प्रदेशात कोणत्या गोष्टी चालू आहेत?'
मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः । किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं च लक्ष्मणम् ।। ७.४३.
नगरातले आणि गावातले काही लोक माझ्यावर विश्वास ठेवतात; काही सीतेवर, काही भरतावर, तर काही लक्ष्मणावर अवलंबून आहेत.
किं नु शत्रुघ्नमुद्दिश्य कैकयीं किं नु मातरम् । वक्तव्यतां च राजानो वरे राज्ये व्रजन्ति च ।। ७.४३.
काही शत्रुघ्नाकडे, काही कैकेयीकडे, तर काही आपल्या आईकडे पाहतात; राजे सल्ल्यासाठी येतात आणि राज्याची निवड करतात.
एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् । स्थिताः कथा शुभाः राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम् ।। ७.४३.
रामाने असं विचारल्यावर, भद्राने हात जोडून उत्तर दिलं, 'राजा, नगरवासीयांमध्ये शुभ गोष्टीच बोलल्या जातात.'
अमुं तु विजयं सौम्य दशग्रीववधार्जितम् । भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यन्ते पुरुषर्षभ ।। ७.४३.
पण सौम्य, आपल्या नगरातले लोक सर्वाधिक दहा डोकी असलेल्या रावणाचा वध करून मिळवलेल्या विजयाच्याच गोष्टी सांगतात, हे पुरुषश्रेष्ठा.
एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् । कथयस्व यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः ।। ७.४३.
भद्राने असं सांगितल्यावर, राघव म्हणाला, 'सर्व काही जसं आहे तसं, काहीही लपवू नकोस, मला सांग.'
शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः । श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां नकुर्यामशुभानि च ।। ७.४३.
नगरातले लोक जे चांगले किंवा वाईट बोलतात, ते मी ऐकून, चांगलं करीन आणि वाईट टाळीन.
कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयं विगतज्वरः । कथयन्ति यथा पौराः पापा जनपदेषु च ।। ७.४३.
धाडसाने, निर्भयपणे आणि मनात काहीही न ठेवता सांग, नगरातले आणि गावातले लोक जसं बोलतात तसं मला सांग.
राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः । प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ।। ७.४३.
राघवाने असे म्हणताच, भद्राने दोन्ही हात जोडून, पूर्ण लक्ष देऊन आणि गोड शब्दात, त्या बलाढ्य राघवाला उत्तर दिले.
शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् । चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ।। ७.४३.
राजा, ऐका, नगरातील लोक चांगले-वाईट कसे बोलतात ते — चौकात, बाजारात, रस्त्यावर, जंगलात आणि बगिच्यांत सगळीकडे.