माणिक्यकृतसोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः । फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।। ७.४२.
माणिक्याच्या पायऱ्या, स्फटिकाने मढवलेली फरशी, फुललेल्या कमळ आणि नीलकमळांची बाग, आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी शोभलेले तलाव होते.
दात्यूहशुकसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः । तरुभिः पुष्पवद्भिश्च तीरजैरुपशोभिताः ।। ७.४२.
दात्यूह आणि पोपटांच्या किलबिलाटाने, हंस आणि सारसांच्या आवाजाने, तसेच काठावर फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी ते तलाव गूंजत होते.
प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः । तत्रैव च वनोद्देशे वैडूर्यमणिसन्निभैः ।। ७.४२.
त्या वनात वेगवेगळ्या आकारांच्या तटांनी आणि सुंदर दगडी फरशांनी सजलेली जागा होती. तिथेच त्या वनाच्या भागात वैडूर्य मणीप्रमाणे चमकणाऱ्या दगडांचे सपाट भाग होते.
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् । तत्र सङ्घर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम् ।। ७.४२.
ती जागा हिरव्या गवताच्या गालिच्यांनी आणि फुलांनी बहरलेल्या झाडांच्या बनांनी भरलेली होती. तिथे झाडांवरून खाली पडलेली फुले जमिनीवर पसरली होती.
प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव । नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा । तथाभूतं हि रामस्य काननं सन्निवेशनम् ।। ७.४२.
दगडी फरशांवर फुलांचे डाग पडले होते, जणू आकाशात ताऱ्यांचे झुंड विखुरले आहेत. रामाचे ते वननिवास इंद्राच्या नंदनवनासारखे किंवा ब्रह्माच्या चित्ररथासारखे भासायचे.
बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् । अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ।। ७.४२.
अनेक आसनगृहांनी आणि वेलींनी वेढलेल्या सुंदर अशोकवनात रघुकुळाचा आनंद राम आत गेला.
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते । कुशास्तरणसंस्तीर्णे रामः सन्निषसाद ह ।। ७.४२.
फुलांच्या राशीने सजवलेल्या आणि कुशाच्या गालिच्याने मांडलेल्या सुंदर आसनावर राम बसला.
सीतामादायं हस्तेन मधुमैरेयकं शुचि । पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरन्दरः ।। ७.४२.
रामाने सीतेचा हात धरून तिला शुद्ध मधमिश्रित मद प्यायला दिले, जसे इंद्र शचीला देतो.
मांसानि च समृष्टानि फलानि विविधानि च । रामस्याभ्यवहारार्थं किङ्करास्तूर्णमाहरन् ।। ७.४२.
रामाच्या जेवणासाठी सेवकांनी लवकरच छान शिजवलेले मांस आणि विविध फळे आणली.
उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः । बालाश्च रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशानुगाः ।। ७.४२.
नृत्य आणि गाण्यात कुशल, सुंदर तरुण स्त्रिया, मद्याच्या आनंदात, राजासमोर नाचू लागल्या.
मनोभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः । रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषितः ।। ७.४२.
त्या रम्य आणि नेहमीच सुशोभित स्त्रियांना राम, जो सर्वांना आनंद देणारा आणि धर्मशील आहे, आनंद देत होता.
स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह । अरुन्धत्या सहासीनो वसिष्ठ इव तेजसा ।। ७.४२.
राम सीतेसोबत बसला आणि तेजाने उजळून निघाला, जसे वसिष्ठ अरुंधतीसोबत बसला असता.
एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम् । रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ।। ७.४२.
राम आनंदाने भरून, देवकन्येसारख्या सीतेला दररोज देवासारखा आनंद देत असे.
तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम् । अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा ।। ७.४२.
सीता आणि राघव असे एकत्र विहरत असताना, नेहमीच सुख देणारा शुभ शिशिर ऋतू हळूहळू सरला.
दशवर्षसहस्राणि गतानि सुमहात्मनोः । प्राप्तयोर्विविधान्भोगानतीतः शिशिरागमः ।। ७.४२.
त्या दोन्ही महात्म्यांनी विविध सुखांचा अनुभव घेत दहा हजार वर्षे घालवली आणि शिशिर ऋतू संपला.
पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् । शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतो ऽभवत् ।। ७.४२.
राम, जो धर्म जाणणारा होता, सकाळी धर्माचे कामे करून, उरलेला दिवसाचा अर्धा भाग अंतःपुरात घालवी.
सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि वै । श्वश्रूणामकरोत्पूजां सर्वासामविशेषतः ।। ७.४२.
सीताही सकाळची देवकार्ये करून, सर्व सासूंना भेद न करता नम्रतेने पूजन करायची.
अभ्यगच्छत्ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा । त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ।। ७.४२.
नंतर सुंदर दागिने आणि वस्त्रे घालून, सीता रामाजवळ जाई, जशी शची स्वर्गात सहस्त्राक्षाजवळ जाते.
दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ।। ७.४२.
राघवाने आपल्या शुभगुणांनी युक्त पत्नीला पाहून अपार आनंद मिळवला आणि 'छान, छान!' असे म्हणाला.
अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम् । अपत्यलाभो वैदेहि त्वयि मे समुपस्थितः ।। ७.४२.
रामाने सुंदर रूप असलेल्या, देवकन्येसारख्या सीतेला म्हटले, 'वैदेही, आपल्याला अपत्यप्राप्तीचा काळ आता आला आहे.'
किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव ।। ७.४२.
सुंदरी, तुला काय हवं आहे? तुझी कोणती इच्छा पूर्ण करायची?
स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् । तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।। ७.४२.
वैदेही हसून रामाला म्हणाली, 'राघवा, मला पवित्र तपोवनं पाहायला जायचं आहे.'
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् । फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।। ७.४२.
गंगेच्या काठी बसलेल्या, कठोर तप करणाऱ्या ऋषींच्या पायाशी, जे फळमुळे खातात, तिथे राहायला मला आवडेल, हे देवा.
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम् । अप्येकरात्रं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने ।। ७.४२.
काकुत्स्था, माझी सर्वात मोठी इच्छा हीच आहे की, फळमुळे खाणाऱ्या त्या तपस्व्यांच्या वनात जरी एक रात्र का होईना, मला राहता यावं.
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ।। ७.४२.
रामाने, 'तसं होईल' असं वचन दिलं आणि म्हणाला, 'वैदेही, निर्धास्त रहा. उद्या नक्की आपण जाऊ.'
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् । मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ।। ७.४२.
काकुत्स्थ रामाने जनकनंदिनी मैथिलीशी असं बोलून, आपल्या मित्रांसह मध्यभागी असलेल्या खोलीत गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मिकी ऋषींच्या पवित्र, प्राचीन आणि प्रसिद्ध रामायणातील उत्तरेकांडातील बेचाळीसावा सर्ग संपला.
तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः । कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ।। ७.४३.
तेथे बसलेल्या राजाजवळ बुद्धिमान मंडळी हजर होती आणि आजूबाजूला अनेक प्रकारच्या गोष्टी सांगणारे, विनोद करणारे लोक होते.
विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुटः । सुराजः कालियो भद्रो दन्तवक्रः सुमागधः ।। ७.४३.
विजय, मधुमत्त, काश्यप, मंगळ, कुट, सुराज, कालिय, भद्र, दंतवक्र आणि सुमागध —
एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः । कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ।। ७.४३.
हे सर्वजण आनंदाने, राघव या महात्म्याला, हसतखेळत विविध गोष्टी सांगत असत.