गम्यतामिति चोवाच आगच्छ त्वं स्मरे यदा । सिद्धानां च गतौ सौम्य मा विषादेन योजय । प्रतिघातश्च ते मा भूद्यथेष्टं गच्छतो दिशः ।। ७.४१.
राम म्हणाला, 'तू हवे तसे जा आणि आठवण झाली की ये; सौम्य, सिद्धांना नेताना दुःखी होऊ नकोस आणि ज्या दिशेने जाशील तिथे तुला काही अडथळा येऊ नये.'
एवमस्त्विति रामेण पूजयित्वा विसर्जितम् । अभिप्रेतां दिशं तस्मात्प्रायात्तत्पुष्पकं तदा ।। ७.४१.
रामाने सन्मानपूर्वक निरोप दिल्यावर, ते पुष्पक विमान इच्छित दिशेने निघून गेले.
एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके सुकृतात्मनि । भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ।। ७.४१.
त्या पुण्यवान पुष्पकाच्या अदृश्य झाल्यावर, भरताने हात जोडून रघुनंदन रामाला म्हणाले.
विविधात्मनि दृश्यन्ते त्वयि वीर प्रशासति । अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर्मुहुः ।। ७.४१.
वीरा, तुझ्या राज्यात अनेक अद्भुत गोष्टी दिसतात; अमानुष प्राण्यांचे आवाज पुन्हा पुन्हा ऐकू येतात.
अनामयश्च सत्वानां साग्रो मासो गतो ह्ययम् । जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ।। ७.४१.
संपूर्ण महिना आणि पौर्णिमा गेली, पण सर्व जीव निरोगी आहेत; वयोवृद्धांनाही, राघव, मृत्यू जवळ येत नाही.
अरोगप्रसवा नार्यो वपुष्मन्तो हि मानवाः । हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः ।। ७.४१.
स्त्रिया सहजपणे निरोगी बाळंत होतात, पुरुष बलवान आणि तेजस्वी आहेत, आणि राजाच्या नगरातील लोकांचा आनंद खूप वाढला आहे.
काले वर्षति पर्जन्यः पातयन्नमृतं पयः । वाताश्चापि प्रवान्त्येते स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः ।। ७.४१.
वेळीच पाऊस पडतो, जणू काही अमृतासारखे पाणी बरसते, आणि वारेही सुखद, गोड आणि मंगलस्पर्शी वाहतात.
ईदृशो ऽनश्वरो राजा भवेदिति नरेश्वरः । कथयन्ति पुरे राजन्पौरजानपदास्तथा ।। ७.४१.
राजा, असे अमर राज्यकर्ते सदैव असावेत, असे नगर आणि गावातील लोक म्हणतात.
एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः । श्रुत्वा रामो मुदा युक्तो बभूव नृपसत्तमः ।। ७.४१.
भरताने सांगितलेल्या या मधुर आणि आनंददायक शब्दांनी, राम हा श्रेष्ठ राजा हर्षाने भरून गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरेकांडातील एकेचाळीसावा सर्ग समाप्त झाला.
स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् । प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ।। ७.४२.
त्यावेळी रामाने सोन्याने सजवलेली पुष्पक विमान पाठवून दिले आणि तो महाबाहू अशोकवनात गेला.
चन्दनागुरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि । देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ।। ७.४२.
ते वन सर्व बाजूंनी चंदन, अगर, आंबा, उंच काळेया वृक्ष आणि दिव्य देवदाराच्या जंगलांनी शोभलेले होते.
चम्पकाशोकपुन्नागमधूकपनसासनैः । शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः ।। ७.४२.
तेथे चंपक, अशोक, पुन्नाग, मधूक, फणस, साळ आणि धग न निघणाऱ्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी पारिजात वृक्षांनी वन शोभले होते.
लोध्रनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः । मन्दारकदलीगुल्मलताजालसमावृताम् ।। ७.४२.
लोध्र, नीप, अर्जुन, नाग, सप्तपर्ण, अतिमुक्तक आणि मंदार, केळी, विविध वेलींनी ते वन आच्छादले होते.
प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च वकुलैरपि । जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम् ।। ७.४२.
प्रियंगू, कदंब, वकुळ, जांभूळ, डाळिंब आणि कोविदार वृक्षांनी ते वन शोभले होते.
सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः । दिव्यगन्धरसोपेतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः ।। ७.४२.
सदैव सुंदर फुलांनी, मनोहारी फळांनी आणि दिव्य सुगंध व स्वाद असलेल्या कोवळ्या पालवीने ते वन सजले होते.
तथैव तरुभिर्दिव्यैः शिल्पिभिः परिकल्पितैः । चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसङ्कुलैः ।। ७.४२.
तसेच, कुशल शिल्पकारांनी घडवलेले दिव्य वृक्ष, सुंदर पल्लव आणि फुलांनी भरलेले, आणि गुंगीलेल्या भुंगेऱ्यांनी गजबजलेले होते.
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः । शोभितां शतशश्चित्रां चूतवृक्षावतंसकैः ।। ७.४२.
कोकिळ, भृंगराज आणि रंगीबेरंगी पक्ष्यांनी, तसेच शेकडो सुंदर आंब्याच्या झाडांनी ते वन अलंकृत झाले होते.
शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्रत्यपादपाः ।। ७.४२.
काही झाडे सोन्यासारखी चमकत होती, काही अग्नीच्या ज्वाळेसारखी, तर काही काळ्या काजळासारखी दिसत होती; असे तेथील वृक्ष होते.
सुरभीणि च पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च । दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।। ७.४२.
तेथे सुगंधी फुले, विविध माळा आणि निरनिराळ्या आकारांची, शुद्ध पाण्याने भरलेली तलाव होती.
माणिक्यकृतसोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः । फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।। ७.४२.
माणिक्याच्या पायऱ्या, स्फटिकाने मढवलेली फरशी, फुललेल्या कमळ आणि नीलकमळांची बाग, आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी शोभलेले तलाव होते.
दात्यूहशुकसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः । तरुभिः पुष्पवद्भिश्च तीरजैरुपशोभिताः ।। ७.४२.
दात्यूह आणि पोपटांच्या किलबिलाटाने, हंस आणि सारसांच्या आवाजाने, तसेच काठावर फुलांनी बहरलेल्या झाडांनी ते तलाव गूंजत होते.
प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः । तत्रैव च वनोद्देशे वैडूर्यमणिसन्निभैः ।। ७.४२.
त्या वनात वेगवेगळ्या आकारांच्या तटांनी आणि सुंदर दगडी फरशांनी सजलेली जागा होती. तिथेच त्या वनाच्या भागात वैडूर्य मणीप्रमाणे चमकणाऱ्या दगडांचे सपाट भाग होते.
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् । तत्र सङ्घर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम् ।। ७.४२.
ती जागा हिरव्या गवताच्या गालिच्यांनी आणि फुलांनी बहरलेल्या झाडांच्या बनांनी भरलेली होती. तिथे झाडांवरून खाली पडलेली फुले जमिनीवर पसरली होती.
प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव । नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा । तथाभूतं हि रामस्य काननं सन्निवेशनम् ।। ७.४२.
दगडी फरशांवर फुलांचे डाग पडले होते, जणू आकाशात ताऱ्यांचे झुंड विखुरले आहेत. रामाचे ते वननिवास इंद्राच्या नंदनवनासारखे किंवा ब्रह्माच्या चित्ररथासारखे भासायचे.
बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् । अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ।। ७.४२.
अनेक आसनगृहांनी आणि वेलींनी वेढलेल्या सुंदर अशोकवनात रघुकुळाचा आनंद राम आत गेला.
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते । कुशास्तरणसंस्तीर्णे रामः सन्निषसाद ह ।। ७.४२.
फुलांच्या राशीने सजवलेल्या आणि कुशाच्या गालिच्याने मांडलेल्या सुंदर आसनावर राम बसला.
सीतामादायं हस्तेन मधुमैरेयकं शुचि । पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरन्दरः ।। ७.४२.
रामाने सीतेचा हात धरून तिला शुद्ध मधमिश्रित मद प्यायला दिले, जसे इंद्र शचीला देतो.
मांसानि च समृष्टानि फलानि विविधानि च । रामस्याभ्यवहारार्थं किङ्करास्तूर्णमाहरन् ।। ७.४२.
रामाच्या जेवणासाठी सेवकांनी लवकरच छान शिजवलेले मांस आणि विविध फळे आणली.
उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः । बालाश्च रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशानुगाः ।। ७.४२.
नृत्य आणि गाण्यात कुशल, सुंदर तरुण स्त्रिया, मद्याच्या आनंदात, राजासमोर नाचू लागल्या.