ते सर्वे रामदत्तानि रत्नानि कपिराक्षसाः । शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ।। ७.३९.
सर्व वानर आणि राक्षस, जे बलवान होते, त्यांनी रामाने दिलेली रत्ने डोक्यावर आणि हातावर मिरवली.
हनूमन्तं च नृपतिरिक्ष्वाकूणां महारथः । अङ्गदं च महाबाहुमङ्कमारोप्य वीर्यवान् ।। ७.३९.
इक्ष्वाकू राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने, बलवान हनुमान आणि महाबाहू अंगद यांना आपल्या मांडीवर बसवले.
रामः कमलपत्राक्षः सुग्रीवमिदमब्रवीत् । अङ्गदस्ते सुपुत्रो ऽयं मन्त्री चाप्यनिलात्मजः ।। ७.३९.
कमलासारख्या डोळ्यांचा राम सुग्रीवाला म्हणाला, "अंगद हा तुझा उत्तम पुत्र आहे आणि वायुपुत्र हनुमान तुझा मंत्री आहे."
सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ । अर्हतो विविधां पूजां त्वत्कृते वै हरीश्वर ।। ७.३९.
सुग्रीव हा चांगला सल्लागार असून माझ्या हितासाठी नेहमी तत्पर आहे, म्हणून वानरराजा, तुझ्या निमित्ताने त्याला सर्व प्रकारचा सन्मान मिळायला हवा.
इत्युक्त्वा व्यवमुच्याङ्गाद्भूषणानि महायशाः । स बबन्ध महार्हाणि तदाङ्गदहनूमतोः ।। ७.३९.
असे म्हणून, त्या कीर्तीमान रामाने स्वतःच्या अंगावरील दागिने काढून अंगद आणि हनुमान यांना मौल्यवान दागिने घातले.
आभाष्य च महावीर्यान्राघवो यूथपर्षभान् । नीलं नलं केसरिणं कुमुदं गन्धमादनम् ।। ७.३९.
राघवाने वानरसेनेचे बलाढ्य प्रमुख नील, नल, केसरी, कुमुद आणि गंधमादन यांना बोलावले.
सुषेणं पनसं वीरं मैन्दं द्विविदमेव च । जाम्बवन्तं गवाक्षं च विनतं धूम्रमेव च ।। ७.३९.
त्याने सुसेन, पराक्रमी पनस, मैंद, द्विविद, जांबवान, गवाक्ष, विनत आणि धूम्र यांनाही संबोधले.
वलीमुखं प्रजङ्घं च सन्नादं च महाबलम् । दरीमुखं दधिमुखमिन्द्रजानुं च यूथपम् ।। ७.३९.
त्याने वलीमुख, प्रजंघ, बलाढ्य सन्नाद, दरीमुख, दधिमुख आणि युयुत्पती इंद्रजानू यांनाही बोलावले.
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राभ्यामापिबन्निव । सुहृदो मे भवन्तश्च शरीरं भ्रातरस्तथा ।। ७.३९.
तो मधुर आणि कोमल शब्दांत, डोळ्यांनी जणू प्रेमाने पित असल्यासारखा म्हणाला, "तुम्ही माझे मित्र आणि शरीराने माझे बंधू आहात."
युष्माभिरुद्धृतश्चाहं व्यसनात्काननौकसः । धन्यो राजा च सुग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः ।। ७.३९.
"तुमच्या मदतीने, हे वनवासीहो, मी संकटातून सुटलो. सुग्रीव राजा खरोखर भाग्यवान आहे, कारण त्याला तुमच्यासारखे श्रेष्ठ मित्र लाभले आहेत."
एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यो भूषणानि यथार्हतः । वज्राणि च महार्हाणि सस्वजे च नरर्षभः ।। ७.३९.
असं सांगून, त्याने त्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार दागिने आणि अतिशय मौल्यवान रत्ने दिली; आणि नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्यांना प्रेमाने मिठी मारली.
ते पिबन्तः सुगन्धीनि मधूनि मधुपिङ्गलाः । मांसानि च सुमृष्टानि मूलानि च फलानि च ।। ७.३९.
ते पिवळसर वानर सुगंधी मध प्यायले, उत्तम प्रकारे शिजवलेले मांस, मुळे आणि फळे खाल्ली.
एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो ययौ तदा । मुहूर्तमिव ते सर्वे रामभक्त्या च मेनिरे ।। ७.३९.
अशा प्रकारे तेथे राहता राहता, एक महिना आणि त्याहून अधिक काळ गेला; पण सर्व रामभक्तांना तो काळ केवळ एका क्षणासारखा वाटला.
रामो ऽपि रेमे तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः । राक्षसैश्च महावीर्यैर्ऋक्षैश्चैव महाबलैः ।। ७.३९.
रामही इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या वानरांसोबत, बलवान राक्षसांसोबत आणि सामर्थ्यवान अस्वलांसोबत आनंदाने रमला.
एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शिशिरः सुखम् । वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ।। ७.३९.
अशा रीतीने आनंदी वानर आणि सर्व राक्षसांसाठी दुसरा सुखद शिशिर महिना गेला.
इक्ष्वाकुनगरे रम्ये परां प्रीतिमुपासताम् । रामस्य प्रीतिकरणैः कालस्तेषां सुखं ययौ ।। ७.३९.
इक्ष्वाकूंच्या रम्य नगरीत, रामाच्या प्रेमळ वागणुकीमुळे त्यांना अत्यंत आनंद मिळाला आणि त्यांचा काळ सुखात गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील उत्तरेकांडाचा एकोणचाळीसावा सर्ग संपला.
तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् । राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।। ७.४०.
अशा रीतीने अस्वल, वानर आणि राक्षस तेथे राहत असताना तेजस्वी राघवाने सुग्रीवाला असे सांगितले.
गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यो राज्यं निहतकण्टकम् ।। ७.४०.
हे प्रिय सुग्रीवा, आता तू देव-दानवांनाही जिंकता न येणाऱ्या किष्किंधे कडे जा; सर्व संकटे दूर झाल्यावर आपल्या मंत्र्यांसह राज्याचा योग्य प्रकारे सांभाळ कर.
अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः । पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ।। ७.४०.
महाबाहू अंगद, तसेच बलवान हनुमान आणि अतिशय सामर्थ्यशाली नल यांची तू अत्यंत प्रेमाने काळजी घे.
सुषेणं श्वशुरं वीरं तारं च बलिनां वरम् । कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं चैव महाबलम् ।। ७.४०.
आपला वीर सासरा सुसेन, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ तारा, जिंकता न येणारा कुमुद आणि महाबली नील यांचीही तू काळजी घे.
वीरं शतवलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च । गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् । पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ।। ७.४०.
शूर शतवली, मैंद, द्विविद, गज, गवाक्ष, गवय, महाबली शरभ आणि आनंदी गंधमादन यांच्याकडेही तू प्रेमाने लक्ष दे.
ऋषभं च सुविक्रान्तं जाम्बवन्तं महाबलम् । ये चेमे सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः ।। ७.४०.
शूर ऋषभ, महाबली जांबवान आणि माझ्यासाठी प्राण पणाला लावणारे हे सर्व महान आत्मे यांच्याकडेही तू प्रेमाने पाहा.
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ।। ७.४०.
त्यांच्याकडे तू प्रेमाने पाहा आणि त्यांच्या मनाला न पटणारे काहीही करू नकोस.
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवमाश्लिष्य च पुनः पुनः । विभीषणमुवाचाथ रामो मधुरया गिरा ।। ७.४०.
असे सांगून रामाने सुग्रीवालाही पुन्हा पुन्हा मिठी मारली आणि मग रामाने मधुर शब्दांत विभीषणाला संबोधले.
लङ्कां प्रशाधि धर्मेण धर्मज्ञस्त्वं मतो मम । पुरस्य राक्षसानां च स्वभ्रातुस्सम्मतो ह्यसि ।। ७.४०.
धर्माने लंका राज्य कर; तू धर्म जाणणारा आहेस असे मला वाटते. तुझ्या भावाला आणि लंकेतील राक्षसांनाही तू प्रिय आहेस.
मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथञ्चन । बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ।। ७.४०.
राजा, कधीही अधर्माकडे मन वळू देऊ नकोस; कारण बुद्धिमान राजेच खऱ्या अर्थाने पृथ्वीचा उपभोग घेतात.
अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया । स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ।। ७.४०.
राजा, सुग्रीवासह तू मला नेहमी अत्यंत प्रेमाने आठवत जा; आता चिंता सोडून निघ.
रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः । साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ।। ७.४०.
रामाचे बोल ऐकून अस्वल, वानर आणि राक्षस पुन्हा पुन्हा म्हणू लागले, "वा! किती छान!" आणि काकुत्स्थाचे मनापासून कौतुक केले.
तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च । माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ।। ७.४०.
हे महाबाहो, तुझी बुद्धी, अद्भुत शौर्य आणि गोडवा, हे सर्व नेहमीच परमेश्वरा सारखे आहेत, हे राम.