रामस्य बाहुवीर्येण रक्षिता लक्ष्मणस्य च । सुखं पारेसमुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः ।। ७.३९.
'राम आणि लक्ष्मण यांच्या बळावर आपण समुद्राच्या पलीकडेही निर्धास्तपणे लढू शकलो असतो.'
एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः । कथयन्तः स्वराज्यानि जग्मुर्हर्षसमन्विताः ।। ७.३९.
ते राजे आणि इतर अनेकजण, हजारो कथा सांगत, मोठ्या आनंदाने आपापल्या राज्यात परत गेले.
स्वानि राज्यानि मुख्यानि ऋद्धानि मुदितानि च । समृद्धधनधान्यानि पूर्णानि वसुमन्ति च ।। ७.३९.
त्यांची मुख्य राज्ये समृद्ध, आनंदी, धनधान्याने भरलेली आणि सर्व प्रकारच्या संपत्तीने परिपूर्ण होती.
यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधान्यथ । रामस्य प्रियकामार्थमुपहारान् नृपा ददुः ।। ७.३९.
ते राजे पुन्हा आपल्या जुन्या राज्यात परतले आणि रामाला आनंदी करण्यासाठी विविध रत्ने भेट म्हणून दिली.
अश्वान्यानानि रत्नानि हस्तिनश्च मदोत्कटान् । चन्दनानि च मुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च ।। ७.३९.
त्यांनी घोडे, रथ, मौल्यवान रत्ने, मदाने भरलेले हत्ती, उत्तम चंदन आणि दिव्य दागिने दिली.
मणिमुक्ताप्रवालांस्तु दास्यो रूपसमन्विताः । अजाविकांश्च विविधान् रथांस्तु विविधान्ददुः ।। ७.३९.
मणी, मोती, प्रवाळ, सुंदर दासी, विविध जनावरे आणि अनेक प्रकारचे रथ त्यांनी अर्पण केले.
भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलाः । आदाय तानि रत्नानि स्वां पुरीं पुनरागताः ।। ७.३९.
भरत, लक्ष्मण आणि बलाढ्य शत्रुघ्न यांनी ती सर्व रत्ने घेऊन पुन्हा आपल्या नगरीत परतले.
आगम्य च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः । तानि रत्नानि चित्राणि रामाय समुपाहरन् ।। ७.३९.
ते पुरुषश्रेष्ठ रमणीय अयोध्या नगरीत पोहोचले आणि ती सुंदर रत्ने रामाला अर्पण केली.
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं रामः प्रीतिसमन्वितः । सुग्रीवाय ददौ राज्ञे महात्मा कृतकर्मणे ।। ७.३९.
रामाने आनंदाने ती सर्व भेटवस्तू स्वीकारल्या आणि आपले कार्य पूर्ण केलेल्या सुग्रीव या महात्म्या राजाला दिल्या.
बिभीषणाय च ददौ तथान्येभ्यो ऽपि राघवः । राक्षसेभ्यः कपिभ्यश्च यैर्वृतो जयमाप्तवान् ।। ७.३९.
राघवाने विभीषणाला आणि इतर राक्षस व वानरांनाही भेटवस्तू दिल्या, ज्यांच्या मदतीने त्याला विजय मिळवता आला.
ते सर्वे रामदत्तानि रत्नानि कपिराक्षसाः । शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ।। ७.३९.
सर्व वानर आणि राक्षस, जे बलवान होते, त्यांनी रामाने दिलेली रत्ने डोक्यावर आणि हातावर मिरवली.
हनूमन्तं च नृपतिरिक्ष्वाकूणां महारथः । अङ्गदं च महाबाहुमङ्कमारोप्य वीर्यवान् ।। ७.३९.
इक्ष्वाकू राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने, बलवान हनुमान आणि महाबाहू अंगद यांना आपल्या मांडीवर बसवले.
रामः कमलपत्राक्षः सुग्रीवमिदमब्रवीत् । अङ्गदस्ते सुपुत्रो ऽयं मन्त्री चाप्यनिलात्मजः ।। ७.३९.
कमलासारख्या डोळ्यांचा राम सुग्रीवाला म्हणाला, "अंगद हा तुझा उत्तम पुत्र आहे आणि वायुपुत्र हनुमान तुझा मंत्री आहे."
सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ । अर्हतो विविधां पूजां त्वत्कृते वै हरीश्वर ।। ७.३९.
सुग्रीव हा चांगला सल्लागार असून माझ्या हितासाठी नेहमी तत्पर आहे, म्हणून वानरराजा, तुझ्या निमित्ताने त्याला सर्व प्रकारचा सन्मान मिळायला हवा.
इत्युक्त्वा व्यवमुच्याङ्गाद्भूषणानि महायशाः । स बबन्ध महार्हाणि तदाङ्गदहनूमतोः ।। ७.३९.
असे म्हणून, त्या कीर्तीमान रामाने स्वतःच्या अंगावरील दागिने काढून अंगद आणि हनुमान यांना मौल्यवान दागिने घातले.
आभाष्य च महावीर्यान्राघवो यूथपर्षभान् । नीलं नलं केसरिणं कुमुदं गन्धमादनम् ।। ७.३९.
राघवाने वानरसेनेचे बलाढ्य प्रमुख नील, नल, केसरी, कुमुद आणि गंधमादन यांना बोलावले.
सुषेणं पनसं वीरं मैन्दं द्विविदमेव च । जाम्बवन्तं गवाक्षं च विनतं धूम्रमेव च ।। ७.३९.
त्याने सुसेन, पराक्रमी पनस, मैंद, द्विविद, जांबवान, गवाक्ष, विनत आणि धूम्र यांनाही संबोधले.
वलीमुखं प्रजङ्घं च सन्नादं च महाबलम् । दरीमुखं दधिमुखमिन्द्रजानुं च यूथपम् ।। ७.३९.
त्याने वलीमुख, प्रजंघ, बलाढ्य सन्नाद, दरीमुख, दधिमुख आणि युयुत्पती इंद्रजानू यांनाही बोलावले.
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राभ्यामापिबन्निव । सुहृदो मे भवन्तश्च शरीरं भ्रातरस्तथा ।। ७.३९.
तो मधुर आणि कोमल शब्दांत, डोळ्यांनी जणू प्रेमाने पित असल्यासारखा म्हणाला, "तुम्ही माझे मित्र आणि शरीराने माझे बंधू आहात."
युष्माभिरुद्धृतश्चाहं व्यसनात्काननौकसः । धन्यो राजा च सुग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः ।। ७.३९.
"तुमच्या मदतीने, हे वनवासीहो, मी संकटातून सुटलो. सुग्रीव राजा खरोखर भाग्यवान आहे, कारण त्याला तुमच्यासारखे श्रेष्ठ मित्र लाभले आहेत."
एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यो भूषणानि यथार्हतः । वज्राणि च महार्हाणि सस्वजे च नरर्षभः ।। ७.३९.
असं सांगून, त्याने त्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार दागिने आणि अतिशय मौल्यवान रत्ने दिली; आणि नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने त्यांना प्रेमाने मिठी मारली.
ते पिबन्तः सुगन्धीनि मधूनि मधुपिङ्गलाः । मांसानि च सुमृष्टानि मूलानि च फलानि च ।। ७.३९.
ते पिवळसर वानर सुगंधी मध प्यायले, उत्तम प्रकारे शिजवलेले मांस, मुळे आणि फळे खाल्ली.
एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो ययौ तदा । मुहूर्तमिव ते सर्वे रामभक्त्या च मेनिरे ।। ७.३९.
अशा प्रकारे तेथे राहता राहता, एक महिना आणि त्याहून अधिक काळ गेला; पण सर्व रामभक्तांना तो काळ केवळ एका क्षणासारखा वाटला.
रामो ऽपि रेमे तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः । राक्षसैश्च महावीर्यैर्ऋक्षैश्चैव महाबलैः ।। ७.३९.
रामही इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या वानरांसोबत, बलवान राक्षसांसोबत आणि सामर्थ्यवान अस्वलांसोबत आनंदाने रमला.
एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शिशिरः सुखम् । वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ।। ७.३९.
अशा रीतीने आनंदी वानर आणि सर्व राक्षसांसाठी दुसरा सुखद शिशिर महिना गेला.
इक्ष्वाकुनगरे रम्ये परां प्रीतिमुपासताम् । रामस्य प्रीतिकरणैः कालस्तेषां सुखं ययौ ।। ७.३९.
इक्ष्वाकूंच्या रम्य नगरीत, रामाच्या प्रेमळ वागणुकीमुळे त्यांना अत्यंत आनंद मिळाला आणि त्यांचा काळ सुखात गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकी रचलेल्या पवित्र आणि प्राचीन रामायणातील उत्तरेकांडाचा एकोणचाळीसावा सर्ग संपला.
तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् । राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।। ७.४०.
अशा रीतीने अस्वल, वानर आणि राक्षस तेथे राहत असताना तेजस्वी राघवाने सुग्रीवाला असे सांगितले.
गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यो राज्यं निहतकण्टकम् ।। ७.४०.
हे प्रिय सुग्रीवा, आता तू देव-दानवांनाही जिंकता न येणाऱ्या किष्किंधे कडे जा; सर्व संकटे दूर झाल्यावर आपल्या मंत्र्यांसह राज्याचा योग्य प्रकारे सांभाळ कर.
अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः । पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ।। ७.४०.
महाबाहू अंगद, तसेच बलवान हनुमान आणि अतिशय सामर्थ्यशाली नल यांची तू अत्यंत प्रेमाने काळजी घे.