तत्र देवान्पितऽन्विप्रानर्चयित्वा यथाविधि । बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ।। ७.३७.
तेथे रामाने देव, पितर आणि ब्राह्मण यांची योग्य रीतीने पूजा केली आणि मग लोकांनी वेढलेल्या अवस्थेत बाहेरील सभागृहात गेला.
उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ७.३७.
वसिष्ठ प्रमुख असलेल्या सर्व मंत्र्यांनी आणि पुरोहितांनी, जणू काही तेजस्वी अग्नीप्रमाणे, त्या महात्म्याची सेवा केली.
क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः । रामस्योपाविशन्पार्श्वे शक्रस्येव यथा ऽमराः ।। ७.३७.
विविध देशांचे राजे असलेले महान क्षत्रियही रामाच्या शेजारी, जसे अमर लोक इंद्राच्या जवळ बसतात तसे, बसले.
भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः । उपासाञ्चक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ।। ७.३७.
भरत, लक्ष्मण आणि कीर्तीमान शत्रुघ्न, आनंदित होऊन, जणू यज्ञात तीन वेद असावेत तसे, रामाची सेवा करत होते.
याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किङ्करा मुदिताननाः । मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन् ।। ७.३७.
आनंदी चेहऱ्याने आणि हात जोडून, सेवकही जवळ आले आणि बसले; त्यातले बरेच जण 'आनंदी' नावाने ओळखले जात.
वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः । सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः ।। ७.३७.
सुग्रीव प्रमुख असलेले, इच्छेनुसार रूप घेणारे, मोठ्या सामर्थ्याचे वीस वानर, रामाची सेवा करत होते.
विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः । उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकाः ।। ७.३७.
विभीषण चार राक्षसांनी वेढलेला, जसा धनाचा अधिपती असलेल्या कुबेराजवळ गुप्तगण असतात तसे, त्या महात्म्याची सेवा करत होता.
तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः । शिरसा ऽ ऽवन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।। ७.३७.
तसेच, वेदांचे जाणकार वृद्ध, कुलीन आणि बुद्धिमान लोक, डोके वाकवून, राजाची सेवा करत होते.
तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिर्ऋषिभिर्वृतः । राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः ।। ७.३७.
अशा प्रकारे, तेजस्वी ऋषी, बलाढ्य राजे, वानर आणि सर्व राक्षसांनी वेढलेला राजा तिथे शोभून दिसत होता.
यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते । अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद्विरोचते ।। ७.३७.
जसे देवांचा स्वामी नेहमी ऋषींकडून पूजिला जातो, तसेच त्या रूपात तो इंद्रापेक्षा अधिक तेजाने चमकत होता.
तेषां समुपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः । कथ्यन्ते धर्मसंयुक्ताः पुराणज्ञैर्महात्मभिः ।। ७.३७.
सर्वजण एकत्र बसले असताना, धर्मयुक्त आणि प्राचीन कथा जाणणाऱ्या महात्म्यांकडून अतिशय मधुर कथा सांगितल्या जात.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः
अशा प्रकारे, वाल्मीकि ऋषींच्या पवित्र रामायणातील, श्रीमंत उत्तरकांडातील सदतीसावा सर्ग संपला.
एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः । प्रशासत्सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च ।। ७.३८.
महाबाहू राघव अशा प्रकारे रोज, नगरातील आणि देशातील सर्व कामे नीट पार पाडत राज्य करीत होता.
ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम् । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.३८.
काही दिवसांनी, राघवाने हात जोडून, वैदेह म्हणजे मिथिलाधिपतीला हे शब्द सांगितले.
भवान्हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम् । भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया ।। ७.३८.
आपणच आमचे खरे आश्रय आहात; आपल्या संरक्षणाखाली आम्ही आहोत. आपल्या तेजाच्या प्रभावानेच मी रावणाचा वध केला.
इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः । अतुलाः प्रीतयो राजन्सम्बन्धकपुरोगमाः ।। ७.३८.
इक्ष्वाकू आणि मिथिलावासीय यांच्यात, राजन, नातेसंबंधामुळे निर्माण झालेल्या अतुल्य प्रेमबंध आहेत.
तद्भवान्स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव । भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतस्ते ऽनुयास्यति ।। ७.३८.
महाराज, तुम्ही तुमच्या नगरात परत जा आणि तुमचे दागिने घेऊन जा. भरत तुमच्या मागे, सोबती म्हणून, येईल.
स तथेति नृपः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् । प्रीतो ऽस्मि भवतो राजन्दर्शनेन नयेन च ।। ७.३८.
राजाने होकार दिला आणि राघवाला म्हणाला, "राजा, तुझ्या राज्यकारभारामुळे आणि तुला पाहून मला फार आनंद झाला आहे."
यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं सञ्चितानि वै । दुहित्रे तानि वै राजन्सर्वाण्येव ददामि च ।। ७.३८.
राजा, माझ्यासाठी साठवलेली ही सर्व दागिने मी माझ्या मुलीला देतो.
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः । प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम् ।। ७.३८.
असं म्हणून जनकाने आनंदाने काकुत्स्थाला परवानगी मागितली आणि मग तो श्रीमंत मिथिलेला निघून गेला.
ततः प्रयाते जनके केकयं मातुलं प्रभुः । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.३८.
जनक निघून गेल्यावर, राघवाने हात जोडून केकय देशाच्या राजाला, आपल्या मामा, हे शब्द सांगितले.
इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्ष्मणः । आयत्तास्त्वं हि नो राजन्गतिश्च पुरुषर्षभ ।। ७.३८.
हे राजन, हे राज्य, मी, भरत आणि लक्ष्मण — आम्ही सगळे तुझ्यावरच अवलंबून आहोत, आमचा मार्गसुद्धा तुझ्यावर आहे.
राजा हि वृद्धः सन्तापं त्वदर्थमुपयास्यति । तस्माद्गमनमद्यैव रोचते तव पार्थिव ।। ७.३८.
राजा आता वृद्ध झाला आहे आणि तुझ्या काळजीपोटी तो तुझ्याकडे येईल. म्हणून, महाराज, आजच निघणे तुला योग्य आहे.
लक्ष्मणेनानुयात्रेण पृष्ठतो ऽनुगमिष्यते । धनमादाय विपुलं रत्नानि विविधानि च ।। ७.३८.
लक्ष्मण तुझ्या सोबत येईल, आणि तू मागून जाईल, भरपूर धन आणि विविध दागिने घेऊन.
युधाजित्तु तथेत्याह गमनं प्रति राघवम् । रत्नानि च धनं चैव त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति ।। ७.३८.
युधाजितने राघवाच्या जाण्याला संमती दिली आणि म्हणाला, "दागिने आणि धन तुझ्याकडे कधीही कमी होऊ नये."
प्रदक्षिणं स राजानं कृत्वा केकयवर्धनः । रामेण हि कृतः पूर्वमभिवाद्य प्रदक्षिणम् ।। ७.३८.
केकयांचा राजा, रामाने आधी नमस्कार आणि प्रदक्षिणा केल्यावर, त्यालाही प्रदक्षिणा करून निघून गेला.
लक्ष्मणेन सहायेन प्रयातः केकयेश्वरः । हते ऽसुरे यथा वृत्रे विष्णुना सह वासवः ।। ७.३८.
लक्ष्मणाच्या सोबतीने केकयांचा राजा निघून गेला, जसा विष्णूच्या सोबत इंद्र वृतासुराचा वध झाल्यावर निघाला होता.
तं विसृज्य ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् । प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ।। ७.३८.
मग रामाने त्याला निरोप दिला आणि मग आपल्या निर्भय मित्र, काशीच्या राजाला, प्रतर्दनाला मिठी मारून हे शब्द सांगितले.
दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् । उद्योगश्च कृतो राजन्भरतेन त्वया सह ।। ७.३८.
तू आपुलकी दाखवलीस, श्रेष्ठ मैत्री दाखवलीस, आणि भरतासोबत तूही प्रयत्न केलेस, राजन.
तद्भवानद्य काशेय पुरीं वाराणसीं व्रज । रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्रकाशां सुतोरणाम् ।। ७.३८.
म्हणून, काशीराज, आता तू तुझ्या सुंदर, तुझ्या रक्षणाखाली असलेल्या, भव्य तोरणांनी सजलेल्या आणि उज्ज्वल वाराणसीला परत जा.