स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम्। प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्
त्याच्या खांद्यावर कुऱ्हाड होती, धनुष्य वीजेसारखे चमकत होते, आणि त्याने एक भयंकर बाण धरला होता, जणू त्रिपुरांचा संहार करणारा शिवच.
तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्। वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः
तो भीमासारखा, अग्निप्रमाणे प्रज्वलित दिसताच, वसिष्ठप्रमुख सर्व ब्राह्मण जप व होम यांना समर्पित होते.
संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः। कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति
सर्व मुनी एकत्र आले आणि एकमेकांत बोलू लागले, 'आपल्या वडिलांच्या वधाचा राग धरून हा पुन्हा क्षत्रियांचा नाश करणार का?'
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः। क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्
'पूर्वी क्षत्रियांचा वध करून त्याचा राग आणि ताप शांत झाला आहे; पुन्हा क्षत्रियांचा नाश करण्याचा त्याचा हेतू नाही.'
एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्। ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन्
असे बोलून, अर्घ्य घेऊन, ऋषींनी भीषण दिसणाऱ्या भृगुपुत्राला गोड शब्दांत म्हटले, 'राम, राम!'
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्। रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत
ऋषींनी दिलेला सन्मान स्वीकारून, तेजस्वी जमदग्नीपुत्र रामाने दशरथपुत्र रामाशी संवाद साधला.
thumb|पञ्चसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः ॥१-
हे पंच्याहत्तरी सर्ग आहे, ऐका.
राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम्। धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्
राम, दशरथपुत्रा, तुझ्या अद्भुत शौर्याची ख्याती सर्वत्र पसरली आहे. तू धनुष्य तोडल्याची गोष्टही मी पूर्णपणे ऐकली आहे.
तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्तथा। तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम्
त्या अद्भुत आणि अकल्पनीय धनुष्यभंगाची वार्ता ऐकून, मी हे दुसरे शुभ धनुष्य घेऊन इथे आलो आहे.
तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः। पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च
हे भयंकर आणि बलवान जमदग्नीपुत्राचे धनुष्य आहे; त्यावर बाण चढव आणि आपली ताकद दाखव.
तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽप्यस्य पूरणे। द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमहं तव
तू हे धनुष्य ओढल्यावर तुझी ताकद पाहून, मी तुला द्वंद्वयुद्ध देईन; कारण तुझे शौर्य मी पाहू इच्छितो.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा। विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
त्याचे हे शब्द ऐकून, राजा दशरथ खिन्न आणि दुःखी झाला; त्याने हात जोडून असे बोलले:
क्षत्ररोषात् प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महातपाः। बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि
तू क्षत्रियांचा राग शांत केलेला आणि ब्राह्मणांत मोठा तपस्वी आहेस; माझ्या मुलांना, या लहानग्यांना, तू अभय द्यावे.
भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम्। सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं प्रक्षिप्तवानसि
तू भार्गव कुळात जन्मलेला, स्वाध्याय आणि व्रत यांना पाळणारा आहेस; तू इंद्रापुढे वचन देऊन शस्त्र खाली ठेवलीस.
स त्वं धर्मपरो भूत्वा कश्यपाय वसुंधराम्। दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः
धर्माला अग्रक्रम देऊन, तू वसुंधरा कश्यपाला दिलीस आणि मग वनात जाऊन महेंद्र पर्वतावर निवास केला.
मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने। न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम्
महामुने, तू आमच्या सर्वांच्या विनाशासाठी आला आहेस; एकटा राम मेला तरी आम्ही कुणीही जगू शकणार नाही.
ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान्। अनादृत्य तु तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत
दशरथ असे बोलत असताना, पराक्रमी जमदग्नीपुत्राने त्याचे शब्द दुर्लक्षित करून फक्त रामालाच उद्देशून बोलले.
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिपूजिते। दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा
हे दोन उत्तम, दिव्य धनुष्ये आहेत, ज्यांना सर्व लोक सन्मान देतात; ही दोन्ही बळकट, श्रेष्ठ आणि विश्वकर्म्याने कुशलतेने बनवलेली आहेत.
अनुसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे। त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया
त्यातील एक देवांनी त्र्यंबकाला युद्धासाठी दिले होते, हेच ते त्रिपुरांचा संहार करणारे धनुष्य, ककुत्स्था, जे तू तोडलेस.
इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः। तदिदं वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम्
हे दुसरे, जिंकता न येणारे धनुष्य, देवश्रेष्ठांनी विष्णूला दिले होते; हेच ते वैष्णव धनुष्य, राम, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता.
समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम्। तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम्
ककुत्स्था, हे धनुष्य रौद्र धनुष्याइतकेच सामर्थ्यवान आहे; तेव्हा सर्व देवांनी पितामहाला विचारले.
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया। अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः
शिव आणि विष्णू यांच्या सामर्थ्याची तुलना करण्यासाठी, देवांचा हेतू ओळखून पितामहाने—
विरोधं जनयामास तयोः सत्यवतां वरः। विरोधे तु महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम्
—त्यांच्यात वैर उत्पन्न केले; आणि त्या वैरातून एक भयंकर, अंगावर काटा आणणारे युद्ध झाले.
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजयैषिणोः। तदा तु जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम्
शिव आणि विष्णू, दोघेही एकमेकांवर विजय मिळवू इच्छित होते; तेव्हा भीषण पराक्रम असलेले शैव धनुष्य ताणले गेले.
हुंकारेण महादेवः स्तम्भितोऽथ त्रिलोचनः। देवैस्तदा समागम्य सर्षिसङ्घः सचारणैः
म्हणून महादेव, त्रिनेत्र, त्या मोठ्या गर्जनेने थांबला. त्या वेळी सर्व देव, ऋषी आणि गंधर्व एकत्र आले.
याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ। जृम्भितं तद् धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः
त्यावेळी त्या दोन श्रेष्ठ देवांना शांत राहा असे विनवले गेले, आणि ते निघून गेले. विष्णूच्या सामर्थ्याने शिवाचे धनुष्य ताणलेले पाहून सर्वांनी आश्चर्य मानले.
अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तथा। धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः
देव आणि ऋषींच्या समूहाने विष्णूला श्रेष्ठ मानले. पण रुद्र, मोठ्या कीर्तीचा, विदेहांमध्ये रागावला.
देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम्। इदं च वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम्
त्याने राजर्षी देवरात यांच्या हाती ते धनुष्य आणि बाण दिले. हे विष्णूचे धनुष्य, राम, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता आहे.
ऋचीके भार्गवे प्रादाद् विष्णुः स न्यासमुत्तमम्। ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः
विष्णूने ते उत्तम धनुष्य ऋचीक भार्गवाला दिले. ऋचीक, मोठ्या तेजाचा, ते आपल्या पराक्रमी पुत्राला दिले.
पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः। न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते
माझ्या वडिलांनी ते दिव्य धनुष्य महात्मा जमदग्नीला दिले. जेव्हा माझ्या वडिलांनी, तपश्चर्येने युक्त, शस्त्र खाली ठेवली.