वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन । जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ।। ७.३७.
‘हे वीर, सौम्य, उठ! कौसल्येच्या आनंदात भर घालणारा! कारण राजा झोपला की, साऱ्या जगाला झोप येते.’
विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि ।। ७.३७.
तुझा पराक्रम विष्णूसारखा आहे, रूप अश्विनीकुमारांसारखे आहे, बुध्दी बृहस्पतीसारखी आहे, आणि तू प्रजापतीसारखा आहेस.
क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः । वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव ।। ७.३७.
तुझी क्षमा पृथ्वीइतकी आहे, तेज सूर्याएवढे आहे, वेग वाऱ्यासारखा आहे, आणि गंभीरता समुद्रासारखी आहे.
अप्रकम्प्यो यता स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम् । नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप ।। ७.३७.
तू स्थिर आहेस शंकरासारखा, आणि चंद्रासारखा सौम्य आहेस. राजाधिराज, तुझ्यासारखे राजे पूर्वी झाले नाहीत आणि पुढेही होणार नाहीत.
यथा त्वमतिदुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः । न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ।। ७.३७.
तू अत्यंत दुर्धर्ष, नेहमी धर्मनिष्ठ, आणि प्रजाहितासाठी तत्पर आहेस. म्हणून, पुरुषश्रेष्ठा, कीर्ती आणि लक्ष्मी कधीच तुला सोडत नाहीत.
श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः ।। ७.३७.
काकुत्स्था, तुझ्यात श्री आणि धर्म नेहमीच स्थिर आहेत. अशा गोड स्तुती आणि इतरही बऱ्याच स्तुती गायकांनी गायिल्या.
सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम् । स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः ।। ७.३७.
सूतांनी दिव्य स्तोत्रांनी राघवाला जागं केलं. अशा स्तुतिंनी जागा झाल्यावर राघव उठला.
स तद्विहाय शयनं पाण्डराच्छादनास्तृतम् । उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा ।। ७.३७.
पांढऱ्या चादरींनी मढवलेल्या शय्येवरून तो उठला आणि नागशय्येवरून हरि नारायणासारखा उठला.
तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः । सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ।। ७.३७.
महात्मा उठल्यावर, हजारो लोक नम्रपणे, हात जोडून, शुद्ध पाण्याच्या भांड्यांसह त्यांच्याजवळ आले.
कृतोदकशुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः । देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ।। ७.३७.
पाण्याचा विधी करून, स्वतःला शुद्ध करून, योग्य वेळी अग्निला होम अर्पण करून, तो इक्ष्वाकूंच्या पूजित अशा पुण्य देवालयात गेला.
तत्र देवान्पितऽन्विप्रानर्चयित्वा यथाविधि । बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ।। ७.३७.
तेथे रामाने देव, पितर आणि ब्राह्मण यांची योग्य रीतीने पूजा केली आणि मग लोकांनी वेढलेल्या अवस्थेत बाहेरील सभागृहात गेला.
उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ७.३७.
वसिष्ठ प्रमुख असलेल्या सर्व मंत्र्यांनी आणि पुरोहितांनी, जणू काही तेजस्वी अग्नीप्रमाणे, त्या महात्म्याची सेवा केली.
क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः । रामस्योपाविशन्पार्श्वे शक्रस्येव यथा ऽमराः ।। ७.३७.
विविध देशांचे राजे असलेले महान क्षत्रियही रामाच्या शेजारी, जसे अमर लोक इंद्राच्या जवळ बसतात तसे, बसले.
भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः । उपासाञ्चक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ।। ७.३७.
भरत, लक्ष्मण आणि कीर्तीमान शत्रुघ्न, आनंदित होऊन, जणू यज्ञात तीन वेद असावेत तसे, रामाची सेवा करत होते.
याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किङ्करा मुदिताननाः । मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन् ।। ७.३७.
आनंदी चेहऱ्याने आणि हात जोडून, सेवकही जवळ आले आणि बसले; त्यातले बरेच जण 'आनंदी' नावाने ओळखले जात.
वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः । सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः ।। ७.३७.
सुग्रीव प्रमुख असलेले, इच्छेनुसार रूप घेणारे, मोठ्या सामर्थ्याचे वीस वानर, रामाची सेवा करत होते.
विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः । उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकाः ।। ७.३७.
विभीषण चार राक्षसांनी वेढलेला, जसा धनाचा अधिपती असलेल्या कुबेराजवळ गुप्तगण असतात तसे, त्या महात्म्याची सेवा करत होता.
तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः । शिरसा ऽ ऽवन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।। ७.३७.
तसेच, वेदांचे जाणकार वृद्ध, कुलीन आणि बुद्धिमान लोक, डोके वाकवून, राजाची सेवा करत होते.
तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिर्ऋषिभिर्वृतः । राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः ।। ७.३७.
अशा प्रकारे, तेजस्वी ऋषी, बलाढ्य राजे, वानर आणि सर्व राक्षसांनी वेढलेला राजा तिथे शोभून दिसत होता.
यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते । अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद्विरोचते ।। ७.३७.
जसे देवांचा स्वामी नेहमी ऋषींकडून पूजिला जातो, तसेच त्या रूपात तो इंद्रापेक्षा अधिक तेजाने चमकत होता.
तेषां समुपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः । कथ्यन्ते धर्मसंयुक्ताः पुराणज्ञैर्महात्मभिः ।। ७.३७.
सर्वजण एकत्र बसले असताना, धर्मयुक्त आणि प्राचीन कथा जाणणाऱ्या महात्म्यांकडून अतिशय मधुर कथा सांगितल्या जात.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः
अशा प्रकारे, वाल्मीकि ऋषींच्या पवित्र रामायणातील, श्रीमंत उत्तरकांडातील सदतीसावा सर्ग संपला.
एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः । प्रशासत्सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च ।। ७.३८.
महाबाहू राघव अशा प्रकारे रोज, नगरातील आणि देशातील सर्व कामे नीट पार पाडत राज्य करीत होता.
ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम् । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.३८.
काही दिवसांनी, राघवाने हात जोडून, वैदेह म्हणजे मिथिलाधिपतीला हे शब्द सांगितले.
भवान्हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम् । भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया ।। ७.३८.
आपणच आमचे खरे आश्रय आहात; आपल्या संरक्षणाखाली आम्ही आहोत. आपल्या तेजाच्या प्रभावानेच मी रावणाचा वध केला.
इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः । अतुलाः प्रीतयो राजन्सम्बन्धकपुरोगमाः ।। ७.३८.
इक्ष्वाकू आणि मिथिलावासीय यांच्यात, राजन, नातेसंबंधामुळे निर्माण झालेल्या अतुल्य प्रेमबंध आहेत.
तद्भवान्स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव । भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतस्ते ऽनुयास्यति ।। ७.३८.
महाराज, तुम्ही तुमच्या नगरात परत जा आणि तुमचे दागिने घेऊन जा. भरत तुमच्या मागे, सोबती म्हणून, येईल.
स तथेति नृपः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् । प्रीतो ऽस्मि भवतो राजन्दर्शनेन नयेन च ।। ७.३८.
राजाने होकार दिला आणि राघवाला म्हणाला, "राजा, तुझ्या राज्यकारभारामुळे आणि तुला पाहून मला फार आनंद झाला आहे."
यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं सञ्चितानि वै । दुहित्रे तानि वै राजन्सर्वाण्येव ददामि च ।। ७.३८.
राजा, माझ्यासाठी साठवलेली ही सर्व दागिने मी माझ्या मुलीला देतो.
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः । प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम् ।। ७.३८.
असं म्हणून जनकाने आनंदाने काकुत्स्थाला परवानगी मागितली आणि मग तो श्रीमंत मिथिलेला निघून गेला.