पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः । क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम् ।। ७.३६.
नगरातील आणि गावातील लोकांची कामं नीट लावून मी इथे आलो आहे. तुमच्या सामर्थ्यामुळे, हे सज्जनहो, मी यज्ञ करणार आहे.
सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् । भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः ।। ७.३६.
माझ्या यज्ञात तुम्ही नेहमीच उपस्थित राहा, हे महाबलीहो. मला तुमचा आशीर्वाद मिळावा, अशी माझी इच्छा आहे.
अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् । अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः ।। ७.३६.
तुमच्यावर विश्वास ठेवून, ज्यांनी तपश्चर्येने सर्व पापं दूर केली आहेत, मी पितरांच्या कृपेने पूर्ण समाधानी होईन.
तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः । अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः ।। ७.३६.
म्हणून तुम्ही सर्वजण नेहमी एकत्र इथे या. हे ऐकून अगस्त्य आणि इतर दृढव्रती ऋषी—
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः ।। ७.३६.
‘तसेच होवो’ असे त्याला सांगून, ते निघू लागले.
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् । राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः ।। ७.३६.
असे म्हणून ते सर्व ऋषी जसे आले तसे परत गेले. आणि राघव त्या गोष्टीचा विचार करत आश्चर्यचकित झाला.
ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् । सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः । प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत् ।। ७.३६.
नंतर सूर्यास्त झाल्यावर, राजे आणि वानरांना निरोप देऊन, नरश्रेष्ठाने विधिपूर्वक संध्यावंदन केले. रात्र सुरू झाल्यावर तो अंतःपुरात गेला.
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि । व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ।। ७.३७.
कौसल्येच्या पुत्राचा, धर्म जाणणाऱ्या आणि स्वतःचे स्वरूप ओळखणाऱ्या काकुत्स्थाचा अभिषेक झाल्यावर, ती मागची रात्र नगरवासीयांच्या आनंदात वाढ झाली.
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः । वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि ।। ७.३७.
त्या रात्री संपल्यावर, सकाळी राजाला उठवणारे गायक सौम्य राजाच्या राजवाड्यात आले.
ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः । तुष्टुवुर्नपतिं वीरं यथावत् सम्प्रहर्षिणः ।। ७.३७.
ते सर्व लाल गळ्याचे, किन्नरांसारखे शिकलेले, आनंदाने आणि योग्य त्या प्रकारे वीर राजाची स्तुती करू लागले.
वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन । जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ।। ७.३७.
‘हे वीर, सौम्य, उठ! कौसल्येच्या आनंदात भर घालणारा! कारण राजा झोपला की, साऱ्या जगाला झोप येते.’
विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि ।। ७.३७.
तुझा पराक्रम विष्णूसारखा आहे, रूप अश्विनीकुमारांसारखे आहे, बुध्दी बृहस्पतीसारखी आहे, आणि तू प्रजापतीसारखा आहेस.
क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः । वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव ।। ७.३७.
तुझी क्षमा पृथ्वीइतकी आहे, तेज सूर्याएवढे आहे, वेग वाऱ्यासारखा आहे, आणि गंभीरता समुद्रासारखी आहे.
अप्रकम्प्यो यता स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम् । नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप ।। ७.३७.
तू स्थिर आहेस शंकरासारखा, आणि चंद्रासारखा सौम्य आहेस. राजाधिराज, तुझ्यासारखे राजे पूर्वी झाले नाहीत आणि पुढेही होणार नाहीत.
यथा त्वमतिदुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः । न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ।। ७.३७.
तू अत्यंत दुर्धर्ष, नेहमी धर्मनिष्ठ, आणि प्रजाहितासाठी तत्पर आहेस. म्हणून, पुरुषश्रेष्ठा, कीर्ती आणि लक्ष्मी कधीच तुला सोडत नाहीत.
श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः ।। ७.३७.
काकुत्स्था, तुझ्यात श्री आणि धर्म नेहमीच स्थिर आहेत. अशा गोड स्तुती आणि इतरही बऱ्याच स्तुती गायकांनी गायिल्या.
सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम् । स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः ।। ७.३७.
सूतांनी दिव्य स्तोत्रांनी राघवाला जागं केलं. अशा स्तुतिंनी जागा झाल्यावर राघव उठला.
स तद्विहाय शयनं पाण्डराच्छादनास्तृतम् । उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा ।। ७.३७.
पांढऱ्या चादरींनी मढवलेल्या शय्येवरून तो उठला आणि नागशय्येवरून हरि नारायणासारखा उठला.
तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः । सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ।। ७.३७.
महात्मा उठल्यावर, हजारो लोक नम्रपणे, हात जोडून, शुद्ध पाण्याच्या भांड्यांसह त्यांच्याजवळ आले.
कृतोदकशुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः । देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ।। ७.३७.
पाण्याचा विधी करून, स्वतःला शुद्ध करून, योग्य वेळी अग्निला होम अर्पण करून, तो इक्ष्वाकूंच्या पूजित अशा पुण्य देवालयात गेला.
तत्र देवान्पितऽन्विप्रानर्चयित्वा यथाविधि । बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ।। ७.३७.
तेथे रामाने देव, पितर आणि ब्राह्मण यांची योग्य रीतीने पूजा केली आणि मग लोकांनी वेढलेल्या अवस्थेत बाहेरील सभागृहात गेला.
उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ७.३७.
वसिष्ठ प्रमुख असलेल्या सर्व मंत्र्यांनी आणि पुरोहितांनी, जणू काही तेजस्वी अग्नीप्रमाणे, त्या महात्म्याची सेवा केली.
क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः । रामस्योपाविशन्पार्श्वे शक्रस्येव यथा ऽमराः ।। ७.३७.
विविध देशांचे राजे असलेले महान क्षत्रियही रामाच्या शेजारी, जसे अमर लोक इंद्राच्या जवळ बसतात तसे, बसले.
भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः । उपासाञ्चक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ।। ७.३७.
भरत, लक्ष्मण आणि कीर्तीमान शत्रुघ्न, आनंदित होऊन, जणू यज्ञात तीन वेद असावेत तसे, रामाची सेवा करत होते.
याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किङ्करा मुदिताननाः । मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन् ।। ७.३७.
आनंदी चेहऱ्याने आणि हात जोडून, सेवकही जवळ आले आणि बसले; त्यातले बरेच जण 'आनंदी' नावाने ओळखले जात.
वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः । सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः ।। ७.३७.
सुग्रीव प्रमुख असलेले, इच्छेनुसार रूप घेणारे, मोठ्या सामर्थ्याचे वीस वानर, रामाची सेवा करत होते.
विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः । उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकाः ।। ७.३७.
विभीषण चार राक्षसांनी वेढलेला, जसा धनाचा अधिपती असलेल्या कुबेराजवळ गुप्तगण असतात तसे, त्या महात्म्याची सेवा करत होता.
तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः । शिरसा ऽ ऽवन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।। ७.३७.
तसेच, वेदांचे जाणकार वृद्ध, कुलीन आणि बुद्धिमान लोक, डोके वाकवून, राजाची सेवा करत होते.
तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिर्ऋषिभिर्वृतः । राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः ।। ७.३७.
अशा प्रकारे, तेजस्वी ऋषी, बलाढ्य राजे, वानर आणि सर्व राक्षसांनी वेढलेला राजा तिथे शोभून दिसत होता.
यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते । अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद्विरोचते ।। ७.३७.
जसे देवांचा स्वामी नेहमी ऋषींकडून पूजिला जातो, तसेच त्या रूपात तो इंद्रापेक्षा अधिक तेजाने चमकत होता.