ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साद्ध्यति वै कपीन्द्रः । नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे च्छन्दगतौ तथैव ।। ७.३६.
सूत्र, भाष्य, अर्थपूर्ण शब्द आणि संक्षिप्त सार असलेला हा महान ग्रंथ वानरराजाने साध्य केला; शास्त्र, छंद किंवा काव्य या सर्वांत त्याच्या तोडीचा कोणीही नाही.
सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धते ऽयो हि गुरुं सुराणाम् । सो ऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात् ।। ७.३६.
सर्व विद्यांमध्ये आणि तपाच्या आचरणात तो देवगुरूशी स्पर्धा करतो; हा नव्या व्याकरणाचा अर्थ जाणणारा, तुझ्या कृपेने भविष्यात ब्रह्मा होईल.
प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य युगक्षये ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ।। ७.३६.
सागर पार करायची इच्छा असलेल्या, जग जाळायची इच्छा असलेल्या अग्नीप्रमाणे किंवा युगाच्या शेवटी मृत्यूसारखा, हनुमानापुढे कोण उभा राहू शकेल?
एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः । सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ।। ७.३६.
हे महान वानरराज—सुग्रीव, मैंद, द्विविद, नील, सुषेण, तारा, नल आणि राम्भा—हे सर्व तुझ्या कारणासाठी देवांनी निर्माण केले, हे राम.
तदेत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया ।। ७.३६.
तू जे काही विचारलेस ते सर्व मी सांगितले; हनुमानाच्या बालपणीच्या कृत्यांची मी सविस्तर कथा सांगितली.
श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च । विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह ।। ७.३६.
अगस्त्यांनी सांगितलेली कथा ऐकून, राम, लक्ष्मण, वानर आणि राक्षस सर्वजण अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतछ्रुतं त्वया । दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम् ।। ७.३६.
मग अगस्त्यांनी रामाला सांगितले, 'हे सर्व तू ऐकलेस, मला पाहिलेस आणि संवादही साधलास; आता, राम, आम्ही निघतो.'
श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः । प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत् ।। ७.३६.
ते तेजस्वी अगस्त्यांचे शब्द ऐकून, रामाने हात जोडून आणि नम्रपणे वाकून त्या महर्षींना असे म्हटले.
अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः प्रपितामहाः । युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः ।। ७.३६.
आज माझे पूर्वज, देवता आणि पितर आनंदी झाले आहेत; फक्त तुमचे दर्शन झाल्याने, ते आणि त्यांचे आप्त नेहमीच तृप्त राहतात.
विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः । तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया ।। ७.३६.
पण माझी ही विनंती आहे, जी मी मनापासून सांगतो: कृपापूर्वक, माझ्यासाठी हे तुम्ही अवश्य करावे.
पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः । क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम् ।। ७.३६.
नगरातील आणि गावातील लोकांची कामं नीट लावून मी इथे आलो आहे. तुमच्या सामर्थ्यामुळे, हे सज्जनहो, मी यज्ञ करणार आहे.
सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् । भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः ।। ७.३६.
माझ्या यज्ञात तुम्ही नेहमीच उपस्थित राहा, हे महाबलीहो. मला तुमचा आशीर्वाद मिळावा, अशी माझी इच्छा आहे.
अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् । अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः ।। ७.३६.
तुमच्यावर विश्वास ठेवून, ज्यांनी तपश्चर्येने सर्व पापं दूर केली आहेत, मी पितरांच्या कृपेने पूर्ण समाधानी होईन.
तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः । अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः ।। ७.३६.
म्हणून तुम्ही सर्वजण नेहमी एकत्र इथे या. हे ऐकून अगस्त्य आणि इतर दृढव्रती ऋषी—
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः ।। ७.३६.
‘तसेच होवो’ असे त्याला सांगून, ते निघू लागले.
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् । राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः ।। ७.३६.
असे म्हणून ते सर्व ऋषी जसे आले तसे परत गेले. आणि राघव त्या गोष्टीचा विचार करत आश्चर्यचकित झाला.
ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् । सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः । प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत् ।। ७.३६.
नंतर सूर्यास्त झाल्यावर, राजे आणि वानरांना निरोप देऊन, नरश्रेष्ठाने विधिपूर्वक संध्यावंदन केले. रात्र सुरू झाल्यावर तो अंतःपुरात गेला.
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि । व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ।। ७.३७.
कौसल्येच्या पुत्राचा, धर्म जाणणाऱ्या आणि स्वतःचे स्वरूप ओळखणाऱ्या काकुत्स्थाचा अभिषेक झाल्यावर, ती मागची रात्र नगरवासीयांच्या आनंदात वाढ झाली.
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः । वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि ।। ७.३७.
त्या रात्री संपल्यावर, सकाळी राजाला उठवणारे गायक सौम्य राजाच्या राजवाड्यात आले.
ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः । तुष्टुवुर्नपतिं वीरं यथावत् सम्प्रहर्षिणः ।। ७.३७.
ते सर्व लाल गळ्याचे, किन्नरांसारखे शिकलेले, आनंदाने आणि योग्य त्या प्रकारे वीर राजाची स्तुती करू लागले.
वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन । जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ।। ७.३७.
‘हे वीर, सौम्य, उठ! कौसल्येच्या आनंदात भर घालणारा! कारण राजा झोपला की, साऱ्या जगाला झोप येते.’
विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि ।। ७.३७.
तुझा पराक्रम विष्णूसारखा आहे, रूप अश्विनीकुमारांसारखे आहे, बुध्दी बृहस्पतीसारखी आहे, आणि तू प्रजापतीसारखा आहेस.
क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः । वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव ।। ७.३७.
तुझी क्षमा पृथ्वीइतकी आहे, तेज सूर्याएवढे आहे, वेग वाऱ्यासारखा आहे, आणि गंभीरता समुद्रासारखी आहे.
अप्रकम्प्यो यता स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम् । नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप ।। ७.३७.
तू स्थिर आहेस शंकरासारखा, आणि चंद्रासारखा सौम्य आहेस. राजाधिराज, तुझ्यासारखे राजे पूर्वी झाले नाहीत आणि पुढेही होणार नाहीत.
यथा त्वमतिदुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः । न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ।। ७.३७.
तू अत्यंत दुर्धर्ष, नेहमी धर्मनिष्ठ, आणि प्रजाहितासाठी तत्पर आहेस. म्हणून, पुरुषश्रेष्ठा, कीर्ती आणि लक्ष्मी कधीच तुला सोडत नाहीत.
श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः ।। ७.३७.
काकुत्स्था, तुझ्यात श्री आणि धर्म नेहमीच स्थिर आहेत. अशा गोड स्तुती आणि इतरही बऱ्याच स्तुती गायकांनी गायिल्या.
सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम् । स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः ।। ७.३७.
सूतांनी दिव्य स्तोत्रांनी राघवाला जागं केलं. अशा स्तुतिंनी जागा झाल्यावर राघव उठला.
स तद्विहाय शयनं पाण्डराच्छादनास्तृतम् । उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा ।। ७.३७.
पांढऱ्या चादरींनी मढवलेल्या शय्येवरून तो उठला आणि नागशय्येवरून हरि नारायणासारखा उठला.
तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः । सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ।। ७.३७.
महात्मा उठल्यावर, हजारो लोक नम्रपणे, हात जोडून, शुद्ध पाण्याच्या भांड्यांसह त्यांच्याजवळ आले.
कृतोदकशुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः । देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ।। ७.३७.
पाण्याचा विधी करून, स्वतःला शुद्ध करून, योग्य वेळी अग्निला होम अर्पण करून, तो इक्ष्वाकूंच्या पूजित अशा पुण्य देवालयात गेला.