अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता । सर्ववानरराजा ऽ ऽसीत्तेजसा भास्करप्रभः ।। ७.३६.
आता ऋक्षराज नावाचा, वाली आणि सुग्रीव यांचा पिता, सर्व वानरांचा राजा होता, ज्याचा तेज सूर्याप्रमाणे उजळ होता.
स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः । स च ऋक्षरजा नाम कालधर्मेण सङ्गतः ।। ७.३६.
त्याने वानरांचे राज्य दीर्घ काळ केले आणि नंतर ऋक्षराज नावाचा तो हरिपती काळानुसार या जगातून निघून गेला.
तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः । पित्र्ये पदे कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे ।। ७.३६.
त्यांच्या निधनानंतर, मंत्रज्ञ मंत्री लोकांनी वालिला वडिलांच्या जागी बसवले आणि सुग्रीवाला वालिच्या जागी ठेवले.
सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् । आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा ।। ७.३६.
सुग्रीव आणि त्याच्यामध्ये बालपणापासूनच अगदी तुटकपणा किंवा फूट नसलेली, अग्नी आणि वायूसारखी शुद्ध मैत्री होती.
एष शापवशादेव न वेद बलमात्मनः । वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ।। ७.३६.
शापाच्या प्रभावामुळे, वालि आणि सुग्रीव यांच्यात वैर निर्माण झाले तेव्हा, त्याला स्वतःचे बळ कळत नव्हते, हे राम.
न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना ।। ७.३६.
राम, सुग्रीवालाही वालिकडून त्रास दिला गेला तरी, स्वतःचे सामर्थ्य त्याला समजत नव्हते.
देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः । ऋषिशापाहृतबलस्तदैष कपिसत्तमः ।। ७.३६.
देवा, हा वायुपुत्र स्वतःचे बळ ओळखत नाही; ऋषींच्या शापामुळे त्याचे सामर्थ्य कमी झाले आहे, तरीही तो वानरांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
सिंहः कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे ।। ७.३६.
रणांगणात, हत्तीने रोखला तरी सिंह खंबीरपणे उभा राहतो आणि सामना करतो.
पराक्रमोत्साहमतिप्रतापसौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च । गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽभ्यधिको ऽस्ति लोके ।। ७.३६.
पराक्रम, उत्साह, तेज, उत्तम स्वभाव, गोडवा, वर्तन, गूढता, चातुर्य, शौर्य आणि धैर्य या सर्व गुणांत हनुमानापेक्षा श्रेष्ठ जगात कोण आहे?
असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः प्रष्टुमना कपीन्द्रः । उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः ।। ७.३६.
हा वानरराज पुन्हा व्याकरण शिकण्यासाठी, सूर्याच्या दिशेने तोंड करून, मोठा ग्रंथ घेऊन उगवत्या पर्वताकडे गेला.
ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साद्ध्यति वै कपीन्द्रः । नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे च्छन्दगतौ तथैव ।। ७.३६.
सूत्र, भाष्य, अर्थपूर्ण शब्द आणि संक्षिप्त सार असलेला हा महान ग्रंथ वानरराजाने साध्य केला; शास्त्र, छंद किंवा काव्य या सर्वांत त्याच्या तोडीचा कोणीही नाही.
सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धते ऽयो हि गुरुं सुराणाम् । सो ऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात् ।। ७.३६.
सर्व विद्यांमध्ये आणि तपाच्या आचरणात तो देवगुरूशी स्पर्धा करतो; हा नव्या व्याकरणाचा अर्थ जाणणारा, तुझ्या कृपेने भविष्यात ब्रह्मा होईल.
प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य युगक्षये ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ।। ७.३६.
सागर पार करायची इच्छा असलेल्या, जग जाळायची इच्छा असलेल्या अग्नीप्रमाणे किंवा युगाच्या शेवटी मृत्यूसारखा, हनुमानापुढे कोण उभा राहू शकेल?
एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः । सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ।। ७.३६.
हे महान वानरराज—सुग्रीव, मैंद, द्विविद, नील, सुषेण, तारा, नल आणि राम्भा—हे सर्व तुझ्या कारणासाठी देवांनी निर्माण केले, हे राम.
तदेत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया ।। ७.३६.
तू जे काही विचारलेस ते सर्व मी सांगितले; हनुमानाच्या बालपणीच्या कृत्यांची मी सविस्तर कथा सांगितली.
श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च । विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह ।। ७.३६.
अगस्त्यांनी सांगितलेली कथा ऐकून, राम, लक्ष्मण, वानर आणि राक्षस सर्वजण अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतछ्रुतं त्वया । दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम् ।। ७.३६.
मग अगस्त्यांनी रामाला सांगितले, 'हे सर्व तू ऐकलेस, मला पाहिलेस आणि संवादही साधलास; आता, राम, आम्ही निघतो.'
श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः । प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत् ।। ७.३६.
ते तेजस्वी अगस्त्यांचे शब्द ऐकून, रामाने हात जोडून आणि नम्रपणे वाकून त्या महर्षींना असे म्हटले.
अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः प्रपितामहाः । युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः ।। ७.३६.
आज माझे पूर्वज, देवता आणि पितर आनंदी झाले आहेत; फक्त तुमचे दर्शन झाल्याने, ते आणि त्यांचे आप्त नेहमीच तृप्त राहतात.
विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः । तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया ।। ७.३६.
पण माझी ही विनंती आहे, जी मी मनापासून सांगतो: कृपापूर्वक, माझ्यासाठी हे तुम्ही अवश्य करावे.
पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः । क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम् ।। ७.३६.
नगरातील आणि गावातील लोकांची कामं नीट लावून मी इथे आलो आहे. तुमच्या सामर्थ्यामुळे, हे सज्जनहो, मी यज्ञ करणार आहे.
सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् । भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः ।। ७.३६.
माझ्या यज्ञात तुम्ही नेहमीच उपस्थित राहा, हे महाबलीहो. मला तुमचा आशीर्वाद मिळावा, अशी माझी इच्छा आहे.
अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् । अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः ।। ७.३६.
तुमच्यावर विश्वास ठेवून, ज्यांनी तपश्चर्येने सर्व पापं दूर केली आहेत, मी पितरांच्या कृपेने पूर्ण समाधानी होईन.
तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः । अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः ।। ७.३६.
म्हणून तुम्ही सर्वजण नेहमी एकत्र इथे या. हे ऐकून अगस्त्य आणि इतर दृढव्रती ऋषी—
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः ।। ७.३६.
‘तसेच होवो’ असे त्याला सांगून, ते निघू लागले.
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् । राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः ।। ७.३६.
असे म्हणून ते सर्व ऋषी जसे आले तसे परत गेले. आणि राघव त्या गोष्टीचा विचार करत आश्चर्यचकित झाला.
ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् । सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः । प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत् ।। ७.३६.
नंतर सूर्यास्त झाल्यावर, राजे आणि वानरांना निरोप देऊन, नरश्रेष्ठाने विधिपूर्वक संध्यावंदन केले. रात्र सुरू झाल्यावर तो अंतःपुरात गेला.
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि । व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ।। ७.३७.
कौसल्येच्या पुत्राचा, धर्म जाणणाऱ्या आणि स्वतःचे स्वरूप ओळखणाऱ्या काकुत्स्थाचा अभिषेक झाल्यावर, ती मागची रात्र नगरवासीयांच्या आनंदात वाढ झाली.
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः । वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि ।। ७.३७.
त्या रात्री संपल्यावर, सकाळी राजाला उठवणारे गायक सौम्य राजाच्या राजवाड्यात आले.
ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः । तुष्टुवुर्नपतिं वीरं यथावत् सम्प्रहर्षिणः ।। ७.३७.
ते सर्व लाल गळ्याचे, किन्नरांसारखे शिकलेले, आनंदाने आणि योग्य त्या प्रकारे वीर राजाची स्तुती करू लागले.