घोरास्तु पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति समन्ततः। भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्
भयावह पक्षी सर्वत्र भीषण आवाज करत होते; आणि पृथ्वीवरील सर्व प्राणी प्रदक्षिणा घालत होते.
तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत। असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः
हे पाहून राजांमध्ये वाघ असलेल्या राजाने वसिष्ठाला विचारले, 'हे पक्षी फारच भयंकर आहेत आणि प्राणी प्रदक्षिणा घालत आहेत.'
किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति। राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः
'हे काय आहे, ज्यामुळे माझे हृदय थरथरत आहे आणि मन खचले आहे?' राजा दशरथाचे हे शब्द ऐकून,
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत् फलम्। उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्
महर्षींनी मधुर वाणीने सांगितले, 'हे ऐका, याचे फळ काय आहे. पक्ष्यांच्या तोंडातून एक भयंकर, दिव्य संकट आले आहे.'
मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम्। तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह
'हे प्राणी शांतता आणत आहेत, म्हणून चिंता सोडा.' ते तिथे बोलत असताना वारा वाहू लागला,
कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश्च महाद्रुमान्। तमसा संवृतः सूर्यः सर्वे नावेदिषुर्दिशः
संपूर्ण पृथ्वी हलवून, मोठमोठ्या झाडांना खाली पाडत होता; सूर्य काळोखाने झाकला गेला आणि कोणालाही दिशा कळेनात.
भस्मना चावृतं सर्वं सम्मूढमिव तद्बलम्। वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा
सर्वत्र राख पसरली आणि संपूर्ण सैन्य गोंधळलेले वाटत होते; वसिष्ठ, इतर ऋषी आणि राजा आपल्या मुलांसह तिथे होते.
ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम्। तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः
ते सर्व जण तिथे शुद्ध मनाने होते, बाकी सर्व जण जणू शुद्ध नसल्यासारखे; त्या भयंकर अंधारात सैन्य राखेने झाकलेले दिसत होते.
ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्येयं राजा राजविमर्दनम्
राजाने एक भीमासारखा, जटा घातलेला, जमदग्नीपुत्र भृगु वंशातील, राजांचा संहार करणारा पुरुष पाहिला.
कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम्। ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः
तो कैलास पर्वतासारखा अभेद्य, काळाग्नीप्रमाणे सहन न होणारा, तेजाने प्रज्वलित, सामान्य लोकांना पाहता न येणारा होता.
स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम्। प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्
त्याच्या खांद्यावर कुऱ्हाड होती, धनुष्य वीजेसारखे चमकत होते, आणि त्याने एक भयंकर बाण धरला होता, जणू त्रिपुरांचा संहार करणारा शिवच.
तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्। वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः
तो भीमासारखा, अग्निप्रमाणे प्रज्वलित दिसताच, वसिष्ठप्रमुख सर्व ब्राह्मण जप व होम यांना समर्पित होते.
संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः। कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति
सर्व मुनी एकत्र आले आणि एकमेकांत बोलू लागले, 'आपल्या वडिलांच्या वधाचा राग धरून हा पुन्हा क्षत्रियांचा नाश करणार का?'
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः। क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्
'पूर्वी क्षत्रियांचा वध करून त्याचा राग आणि ताप शांत झाला आहे; पुन्हा क्षत्रियांचा नाश करण्याचा त्याचा हेतू नाही.'
एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्। ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन्
असे बोलून, अर्घ्य घेऊन, ऋषींनी भीषण दिसणाऱ्या भृगुपुत्राला गोड शब्दांत म्हटले, 'राम, राम!'
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्। रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत
ऋषींनी दिलेला सन्मान स्वीकारून, तेजस्वी जमदग्नीपुत्र रामाने दशरथपुत्र रामाशी संवाद साधला.
thumb|पञ्चसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः ॥१-
हे पंच्याहत्तरी सर्ग आहे, ऐका.
राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम्। धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम्
राम, दशरथपुत्रा, तुझ्या अद्भुत शौर्याची ख्याती सर्वत्र पसरली आहे. तू धनुष्य तोडल्याची गोष्टही मी पूर्णपणे ऐकली आहे.
तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्तथा। तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम्
त्या अद्भुत आणि अकल्पनीय धनुष्यभंगाची वार्ता ऐकून, मी हे दुसरे शुभ धनुष्य घेऊन इथे आलो आहे.
तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः। पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च
हे भयंकर आणि बलवान जमदग्नीपुत्राचे धनुष्य आहे; त्यावर बाण चढव आणि आपली ताकद दाखव.
तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽप्यस्य पूरणे। द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमहं तव
तू हे धनुष्य ओढल्यावर तुझी ताकद पाहून, मी तुला द्वंद्वयुद्ध देईन; कारण तुझे शौर्य मी पाहू इच्छितो.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा। विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
त्याचे हे शब्द ऐकून, राजा दशरथ खिन्न आणि दुःखी झाला; त्याने हात जोडून असे बोलले:
क्षत्ररोषात् प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महातपाः। बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि
तू क्षत्रियांचा राग शांत केलेला आणि ब्राह्मणांत मोठा तपस्वी आहेस; माझ्या मुलांना, या लहानग्यांना, तू अभय द्यावे.
भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम्। सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं प्रक्षिप्तवानसि
तू भार्गव कुळात जन्मलेला, स्वाध्याय आणि व्रत यांना पाळणारा आहेस; तू इंद्रापुढे वचन देऊन शस्त्र खाली ठेवलीस.
स त्वं धर्मपरो भूत्वा कश्यपाय वसुंधराम्। दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः
धर्माला अग्रक्रम देऊन, तू वसुंधरा कश्यपाला दिलीस आणि मग वनात जाऊन महेंद्र पर्वतावर निवास केला.
मम सर्वविनाशाय सम्प्राप्तस्त्वं महामुने। न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम्
महामुने, तू आमच्या सर्वांच्या विनाशासाठी आला आहेस; एकटा राम मेला तरी आम्ही कुणीही जगू शकणार नाही.
ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान्। अनादृत्य तु तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत
दशरथ असे बोलत असताना, पराक्रमी जमदग्नीपुत्राने त्याचे शब्द दुर्लक्षित करून फक्त रामालाच उद्देशून बोलले.
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिपूजिते। दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा
हे दोन उत्तम, दिव्य धनुष्ये आहेत, ज्यांना सर्व लोक सन्मान देतात; ही दोन्ही बळकट, श्रेष्ठ आणि विश्वकर्म्याने कुशलतेने बनवलेली आहेत.
अनुसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे। त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया
त्यातील एक देवांनी त्र्यंबकाला युद्धासाठी दिले होते, हेच ते त्रिपुरांचा संहार करणारे धनुष्य, ककुत्स्था, जे तू तोडलेस.
इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः। तदिदं वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम्
हे दुसरे, जिंकता न येणारे धनुष्य, देवश्रेष्ठांनी विष्णूला दिले होते; हेच ते वैष्णव धनुष्य, राम, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता.