इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् । ब्रह्मन्किं कुर्मि किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ।। ७.३३.
हे राज्य, हे माझे पुत्र, या माझ्या पत्नी, आणि आम्ही सगळे येथे आहोत. हे ब्रह्मन्, मला काय करावे, काय करणे योग्य आहे, ते आपण आम्हाला सांगावे.
तं धर्मे ऽग्निषु पुत्रेषु शिवं पृष्ट्वा च पार्थिवम् । पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तथा ऽर्जुनम् ।। ७.३३.
राजाच्या धर्म, यज्ञातील अग्नी आणि मुलांची कुशलता विचारून, पुलस्त्य ऋषींनी हैहयांचा राजा अर्जुन याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
नरेन्द्राम्बुजपत्राक्ष पूर्णचन्द्रनिभानन । अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ।। ७.३३.
राजा, कमळासारखी डोळे आणि पूर्ण चंद्रासारखे तुझ्या चेहऱ्याचे तेज आहे. तुझ्या अतुलनीय बळामुळेच दशग्रीवावर तू विजय मिळवलास.
भयाद्यस्योपतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ । सो ऽयं मृधे त्वया बद्धः पौत्रो मे रणदुर्जयः ।। ७.३३.
ज्याच्या भीतीने समुद्र आणि वारा देखील स्तब्ध होतात, तो माझा रणात अजिंक्य नातू, तुझ्या हातून आज बांधला गेला आहे.
पुत्रकस्य यशः पीतं नाम विश्रावितं त्वया । मद्वाक्याद्याच्यमानो ऽद्य मुञ्च वत्सं दशाननम् ।। ७.३३.
माझ्या नातवाचे यश आणि नाव तू सर्वत्र पोहोचवलेस. आता माझ्या विनंतीवरून, बाळा, दशाननाला सोडून दे.
पुलस्त्याज्ञां प्रगृह्योचे न किञ्चन वचो ऽर्जुनः । मुमोच वै पार्थिवेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ।। ७.३३.
पुलस्त्यांची आज्ञा मान्य करून अर्जुन काहीही न बोलता, आनंदाने राक्षसांचा राजा सोडून दिला.
स तं प्रमुच्य त्रिदशारिमर्जुनः प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः । अहिंसकं सख्यमुपेत्य साग्निकं प्रणम्य तं ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ।। ७.३३.
देवतांचा शत्रू सोडून, अर्जुनाने त्याचा दिव्य दागिने, हार आणि वस्त्रांनी सन्मान केला. शांततेचा करार करून, अग्नीप्रमाणे पूज्य असलेल्या ब्रह्मपुत्राला नमस्कार केला आणि घरी परतला.
पुलस्त्येनापि सन्त्यक्तो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । परिष्वक्तः कृतातिथ्यो लज्जमानो विनिर्जितः ।। ७.३३.
पुलस्त्यांनीही तेजस्वी राक्षसांचा राजा सोडून दिला. पाहुण्याप्रमाणे आलिंगन व सन्मान मिळवून, तो लाजून आणि पराभूत होऊन निघून गेला.
पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिपुङ्गवः । मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम ह ।। ७.३३.
पितामहांचा नातू आणि श्रेष्ठ ऋषी पुलस्त्य, दशग्रीवाला मुक्त करून ब्रह्मलोकात गेले.
एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात्प्रधर्षणम् । पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मुक्तो महाबलः ।। ७.३३.
अशा प्रकारे, रावणाला कार्तवीर्याच्या हातून अपमान सहन करावा लागला आणि नंतर पुलस्त्यांच्या शब्दामुळे तो पुन्हा मुक्त झाला.
एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन । नावज्ञा हि परे कार्या य इच्छेत् प्रियमात्मनः ।। ७.३३.
रघुकुळातील आनंदा, बलवानांपेक्षा अधिक बलवानही असतात. जो स्वतःच्या हिताची इच्छा करतो, त्याने इतरांचा तिरस्कार करू नये.
ततः स राजा पिशिताशनानां सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् । पुनर्नृपाणां कदनं चकार चचार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ।। ७.३३.
मग त्या राजाने सहस्रबाहूशी मैत्री करून, पुन्हा इतर राजांवर चढाई केली आणि गर्वाने संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः
अशा प्रकारे वाल्मीकीकृत पवित्र रामायणाच्या उत्तरकांडातील त्र्यस्त्रिंश (तेहतीसावा) सर्ग समाप्त झाला.
अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः । चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः ।। ७.३४.
अर्जुनाने सोडल्यावर, राक्षसांचा राजा रावण पुन्हा एकदा पूर्वीसारखा संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागला, आणि त्याचा उत्साह तसाच राहिला.
राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते ऽयं बलाधिकम् । रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ।। ७.३४.
रावणाला जेव्हा कुठे एखादा राक्षस किंवा मनुष्य स्वतःपेक्षा बलवान आहे असे कळले, तेव्हा तो गर्वाने त्याला युद्धासाठी आव्हान देई.
ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् । गत्वा ह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम् ।। ७.३४.
एकदा तो वानरराज वाळीच्या सुवर्णमाळेने शोभणाऱ्या किष्किंधा नगरीत गेला आणि वाळीला युद्धासाठी आव्हान दिले.
ततस्तु वानरामात्यस्तारस्तारापिता प्रभुः । उवाच वानरो वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम् ।। ७.३४.
मग वानर मंत्री तारा, युद्धासाठी सज्ज झालेल्या वाळीला समजावण्यासाठी पुढे आला आणि त्याला बोलला.
राक्षसेन्द गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् । को ऽन्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवङ्गमः ।। ७.३४.
राक्षसांचा राजा, वाळी तुझ्याशी लढायला गेला आहे. वानरांमध्ये तुझ्या समोर उभा राहील असा दुसरा कोण आहे?
चतुर्भ्यो ऽपि समुद्रेभ्यः सन्ध्यामन्वास्य रावण । इमं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ।। ७.३४.
रावण, चारही समुद्रांवर संध्याकाळची पूजा करून, वालि या क्षणीच इथे येईल—थोडा वेळ थांब.
एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः । युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा ।। ७.३४.
हे बघ, शंखासारखे पांढरे हाडांचे ढीग पडले आहेत—हे सगळे जे युद्धासाठी आले होते, त्यांना वानरराजाच्या तेजाने संपवले आहे.
यद्वा ऽमृतरसः पीतस्त्वया रावण राक्षस । तदा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम् ।। ७.३४.
रावण राक्षस, जर तू अमृत प्यायलास असेल, तरीही वालिला सामोरा गेल्यावरच तुझे आयुष्य संपेल.
पश्येदानीं जगच्चित्रमिमं विश्रवसः सुत । इदं मुहूर्तं तिष्ठस्व दुर्लभं ते भविष्यति ।। ७.३४.
विश्रवासाचा पुत्रा, आता या जगातील अद्भुत गोष्टी तू पाहशील—फक्त हा क्षण थांब, कारण हे तुला पुन्हा मिळणार नाही.
अथवा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् । वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिस्थमिव पावकम् ।। ७.३४.
किंवा, जर तुला लवकर मरायचे असेल तर दक्षिण समुद्राकडे जा—तिथे तुला वालि अग्नीप्रमाणे भूमीवर बसलेला दिसेल.
स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो लोकरावणः । पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ।। ७.३४.
मग लोकांना घाबरवणारा रावण ताराला झिडकारून पुष्पकात बसला आणि दक्षिण समुद्राकडे निघून गेला.
तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् । रावणो वालिनं दृष्ट्वा सन्ध्योपासनतत्परम् ।। ७.३४.
तिथे रावणाने वालिला पाहिले, त्याचे तोंड उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी होते आणि तो सोन्याच्या पर्वतासारखा दिसत होता, संध्याकाळच्या पूजेत मग्न होता.
पुष्पकादवरुह्याथ रावणो ऽञ्जनसन्निभः । ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमाव्रजत् ।। ७.३४.
मग काळ्या काजळासारखा रावण पुष्पकातून खाली उतरला आणि वालिला पटकन पकडण्यासाठी शांतपणे त्याच्याकडे गेला.
यदृच्छया तदा दृष्टो वालिनापि स रावणः । पापाभिप्रायवान् दृष्ट्वा चकार न तु सम्भ्रमम् ।। ७.३४.
त्याच वेळी वालिला रावण दिसला, त्याच्या मनात वाईट हेतू होते, पण हे पाहूनही वालि घाबरला नाही.
शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा । न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम् ।। ७.३४.
जसा सिंह सशाकडे लक्ष देत नाही किंवा गरुड सर्पाकडे पाहत नाही, तसाच वालि रावणाकडे, ज्याच्या मनात वाईट विचार होते, दुर्लक्ष करतो.
जिघृक्षमाणमायान्तं रावणं पापचेतसम् । कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्ये त्रीन्महार्णवान् ।। ७.३४.
रावण वाईट हेतूने जवळ येताना पाहून वालिच्या मनात आले—'मी याला माझ्या बगलेत धरून तीनही मोठ्या समुद्रांवरून जाईन.'
द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसदूरुकराम्बरम् । लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम् ।। ७.३४.
माझा शत्रू, माझ्या कुशीत धरलेला, त्याचे वस्त्र खाली सरकत, रावण गरुडाच्या पंजात साप लटकावा तसा सर्वांना दिसेल.