यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः । तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.
जसे वज्राच्या गडगडाटानंतर प्रतिध्वनी उमटतात, तसेच त्यांच्या गदांच्या प्रहारांनी सर्व दिशांना प्रतिध्वनी घुमू लागल्या.
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि । काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.
अर्जुनाची गदा जेव्हा रावणाच्या छातीवर फेकली गेली, तेव्हा ती आकाशात सोन्यासारखा तेजस्वी प्रकाश निर्माण करू लागली, जणू काही वीज चमकली.
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः । अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.
तसेच, रावणाची गदा वारंवार अर्जुनाच्या छातीवर आदळली, तेव्हा ती जणू एखाद्या प्रज्वलित उल्केसारखी मोठ्या डोंगरावर आदळते तशी चमकू लागली.
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः । इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.
ना अर्जुन थकला, ना राक्षसांचा स्वामी; त्यांचे युद्ध प्राचीन बलवान वीरांच्या लढाईसारखेच चालू होते.
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ । परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.
जसे बैल शिंगांनी आणि हत्ती सोंडांनी लढतात, तसेच नर आणि राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हे दोघेही पुन्हा पुन्हा एकमेकांवर प्रहार करत होते.
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा । स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.
मग अर्जुनाने रागाने आणि सर्व शक्तीनिशी आपली गदा रावणाच्या छातीच्या मध्ये सोडली आणि ती त्याच्या विशाल छातीवर आदळली.
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि । दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.
वरदानामुळे संरक्षित असलेल्या रावणाच्या छातीवर ती गदा आदळली, पण ती जणू शक्तिहीन झाली आणि दोन तुकडे होऊन जमिनीवर पडली.
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.
अर्जुनाच्या गदाप्रहाराने रावण मागे धनुष्याएवढे सरकला आणि बसून करुण आवाज काढू लागला.
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः । सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.
रावण गोंधळलेला दिसताच, अर्जुनाने झपाट्याने उडी मारून त्याला गरुडाने सर्प पकडावा तसा पकडले.
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् । बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.
शक्तिशाली राजाने आपल्या हजार हातांनी दहा डोके असलेल्या रावणाला जबरदस्तीने बांधले, जसे नारायणाने बळीला बांधले होते.
बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः । साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ।। ७.३२.
रावण बांधला जात असताना, सिद्ध, चारण आणि देवता 'छान!' असे म्हणत अर्जुनाच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी करू लागले.
व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् । ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ।। ७.३२.
जसा वाघ हरिणाला पकडतो किंवा पशुराजा हत्तीला पकडतो, तसा हयहेय राजाने आनंदाने पुन्हा पुन्हा गडगडाटासारखा गर्जना केली.
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् । सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम् ।। ७.३२.
प्रहस्ताने रावणाला बांधलेला पाहून धीर एकवटला आणि तो राक्षसांसह संतापाने त्या राजावर तुटून पडला.
नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ । उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ ।। ७.३२.
त्या रात्री हिंडणाऱ्या राक्षसांचा वेग असा होता की, जणू सूर्याची कडाक्याची उष्णता ओसरल्यानंतर आकाशात मेघ दाटून येतात तसा तो तेजस्वी वाटत होता.
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने ।। ७.३२.
ते वारंवार 'सोडा, सोडा!' आणि 'थांबा, थांबा!' असे ओरडू लागले आणि अर्जुनावर मुसळे व भाले फेकू लागले.
अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः । आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ।। ७.३२.
अर्जुन मात्र गोंधळला नाही; त्याने शत्रूंची ती शस्त्रे त्याच्यापर्यंत पोहोचण्याआधीच झपाट्याने पकडली.
ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः । भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ।। ७.३२.
मग त्या भयंकर शस्त्रांनी त्याने राक्षसांना छेदून पांगवले, जसे वारा गडगडणाऱ्या मेघांना उडवून लावतो.
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा । रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ।। ७.३२.
राक्षसांना घाबरवून कार्तवीर्य अर्जुनाने रावणाला पकडले आणि मित्रांच्या वेढ्यात तो नगरात गेला.
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः । तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ।। ७.३२.
त्या वेळी ब्राह्मण आणि नगरवासी यांनी फुलं व अक्षता उधळत अर्जुनाचे स्वागत केले; शत्रूला जिंकून सहस्त्रनेत्र इंद्रासारखा तो त्या नगरीत प्रवेशला.
रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसन्निभम् । ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ।। ७.३३.
रावणाचे पकडणे हे जणू वाऱ्याला पकडल्यासारखेच होते; त्यानंतर पुलस्त्य ऋषींनी स्वर्गातील देवांनी सांगितलेले ऐकले.
ततः पुत्रकृतस्नेहात्कम्प्यमानो महाधृतिः । माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ।। ७.३३.
मुलावरच्या प्रेमाने हलता हलता, पण धीराने स्थिर राहून, तो महान ऋषी माहिष्मतीच्या राजाला भेटायला आला.
स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः । पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसम्पातविक्रमः ।। ७.३३.
तो द्विज वाऱ्याच्या मार्गाने, वाऱ्यासारख्या वेगाने, मनाने ठरवले तसेच, माहिष्मती नगरीत पोहोचला.
सो ऽमरावतिसङ्काशां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् । प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ।। ७.३३.
तो अमरावतीसारखी तेजस्वी, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी गजबजलेली ती नगरी ब्रह्मदेवासारखा आत शिरला, जसा ब्रह्मा इंद्राच्या अमरावतीत जातो.
पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दशम् । ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय निवेदयन् ।। ७.३३.
जसा तेजस्वी सूर्य उगवतो तसा तो दिसताच, लोकांनी त्याला ओळखले आणि अर्जुनाला त्याची वार्ता दिली.
पुलस्त्य इति विज्ञाय वचनाद्धैहयाधिपः । शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रत्युद्गच्छत्तपस्विनम् ।। ७.३३.
तो पुलस्त्य ऋषी आहे हे कळताच, हैहयराजाने दोन्ही हात जोडून डोक्यावर ठेवले आणि त्या तपस्व्याला भेटायला पुढे गेला.
पुरोहितो ऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च । पुरस्तात्प्रययौ राज्ञः शक्रस्येव बृहस्पतिः ।। ७.३३.
त्याचा पुरोहित पाद्य, अर्घ्य आणि मधुपर्क घेऊन राजाच्या पुढे गेला, जसा बृहस्पती इंद्राच्या पुढे जातो.
ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् । अर्जुनो दृश्य सम्भ्रान्तो ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ।। ७.३३.
मग तो ऋषी येताना, उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसताच, अर्जुन गोंधळून गेला आणि इंद्र जसा ईश्वराला वंदन करतो तसा त्याला वाकून नमस्कार केला.
स तस्य मधुपर्कं गां पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च । पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद्गदया गिरा ।। ७.३३.
त्याने मधुपर्क, गाय, पाद्य आणि अर्घ्य अर्पण केले आणि राजेंद्र अर्जुन आनंदाने गदगदलेल्या स्वरात पुलस्त्य ऋषींना म्हणाला.
अद्यैवममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता । अद्याहं तु द्विजेन्द्र त्वां यस्मात्पश्यामि दुर्दशम् ।। ७.३३.
आज माहिष्मती अमरावतीसारखीच झाली आहे; आज, द्विजश्रेष्ठा, मी तुम्हाला पाहतो, जे पाहणे फारच दुर्मिळ आहे.
अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुशलं व्रतम् । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । यस्माद्देवगणैर्वन्द्यौ वन्दे ऽहं चरणौ तव ।। ७.३३.
आज माझे कल्याण झाले, आज माझे व्रत सफल झाले, आज माझा जन्म फळाला आला, आज माझे तप फळले; कारण देवतांनी ज्या पायांना वंदन केले, त्या तुमच्या पायांना मी वंदन करतो.