ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः । भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ।। ७.३२.
मग हैहयराजाने शंभर बाहूंच्या उंचीची मोठी गदा फिरवत, प्रहस्तावर तुटून पडला.
तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा । निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ।। ७.३२.
त्या वेळी अर्जुनाच्या गदेने प्रचंड वेगाने प्रहस्ताला जबरदस्त फटका दिला आणि तो, जणू वज्राने फोडलेला डोंगर, खाली कोसळला.
प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ।। ७.३२.
प्रहस्त पडलेला पाहून मारीच, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष हे रणांगणातून पळून गेले.
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते । रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ।। ७.३२.
प्रहस्त मारला गेल्यावर आणि त्याचे मंत्री मागे हटल्यावर, रावणाने झपाट्याने राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुनावर हल्ला केला.
सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् । नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ।। ७.३२.
हजार हातांचा रावण आणि वीस हातांचा अर्जुन यांच्यात तिथे भीषण युद्ध सुरू झाले. राजा आणि राक्षस यांचा तो सामना पाहणाऱ्यांच्या अंगावर काटा आला.
सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ । तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ।। ७.३२.
दोघेही जण जणू दोन उग्र समुद्रासारखे, हलणाऱ्या मुळांसारखे, तेजस्वी सूर्यांसारखे आणि प्रज्वलित अग्नीसारखे एकमेकांसमोर उभे राहिले होते.
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ । मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ।। ७.३२.
जसे दोन बलवान हत्ती एकमेकांशी झुंजतात, दोन बैल वर्चस्वासाठी लढतात, मेघ गर्जना करतात किंवा दोन सिंह शक्तीने भिडतात, तसे ते दोघेही जोरात आपसात भिडले.
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ । परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ।। ७.३२.
रुद्र आणि काळ यांसारखे क्रोधाने पेटलेले अर्जुन आणि राक्षस, दोघेही गदांनी एकमेकांना जोरात मारू लागले.
वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे । गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ ।। ७.३२.
जसे पर्वत वज्राच्या प्रहारांना सहन करतात, तसेच नर आणि राक्षस दोघेही एकमेकांच्या गदाप्रहारांना तिथे खंबीरपणे सहन करत होते.
यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः । तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.
जसे वज्राच्या गडगडाटानंतर प्रतिध्वनी उमटतात, तसेच त्यांच्या गदांच्या प्रहारांनी सर्व दिशांना प्रतिध्वनी घुमू लागल्या.
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि । काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.
अर्जुनाची गदा जेव्हा रावणाच्या छातीवर फेकली गेली, तेव्हा ती आकाशात सोन्यासारखा तेजस्वी प्रकाश निर्माण करू लागली, जणू काही वीज चमकली.
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः । अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.
तसेच, रावणाची गदा वारंवार अर्जुनाच्या छातीवर आदळली, तेव्हा ती जणू एखाद्या प्रज्वलित उल्केसारखी मोठ्या डोंगरावर आदळते तशी चमकू लागली.
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः । इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.
ना अर्जुन थकला, ना राक्षसांचा स्वामी; त्यांचे युद्ध प्राचीन बलवान वीरांच्या लढाईसारखेच चालू होते.
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ । परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.
जसे बैल शिंगांनी आणि हत्ती सोंडांनी लढतात, तसेच नर आणि राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हे दोघेही पुन्हा पुन्हा एकमेकांवर प्रहार करत होते.
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा । स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.
मग अर्जुनाने रागाने आणि सर्व शक्तीनिशी आपली गदा रावणाच्या छातीच्या मध्ये सोडली आणि ती त्याच्या विशाल छातीवर आदळली.
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि । दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.
वरदानामुळे संरक्षित असलेल्या रावणाच्या छातीवर ती गदा आदळली, पण ती जणू शक्तिहीन झाली आणि दोन तुकडे होऊन जमिनीवर पडली.
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.
अर्जुनाच्या गदाप्रहाराने रावण मागे धनुष्याएवढे सरकला आणि बसून करुण आवाज काढू लागला.
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः । सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.
रावण गोंधळलेला दिसताच, अर्जुनाने झपाट्याने उडी मारून त्याला गरुडाने सर्प पकडावा तसा पकडले.
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् । बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.
शक्तिशाली राजाने आपल्या हजार हातांनी दहा डोके असलेल्या रावणाला जबरदस्तीने बांधले, जसे नारायणाने बळीला बांधले होते.
बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः । साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ।। ७.३२.
रावण बांधला जात असताना, सिद्ध, चारण आणि देवता 'छान!' असे म्हणत अर्जुनाच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी करू लागले.
व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् । ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ।। ७.३२.
जसा वाघ हरिणाला पकडतो किंवा पशुराजा हत्तीला पकडतो, तसा हयहेय राजाने आनंदाने पुन्हा पुन्हा गडगडाटासारखा गर्जना केली.
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् । सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम् ।। ७.३२.
प्रहस्ताने रावणाला बांधलेला पाहून धीर एकवटला आणि तो राक्षसांसह संतापाने त्या राजावर तुटून पडला.
नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ । उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ ।। ७.३२.
त्या रात्री हिंडणाऱ्या राक्षसांचा वेग असा होता की, जणू सूर्याची कडाक्याची उष्णता ओसरल्यानंतर आकाशात मेघ दाटून येतात तसा तो तेजस्वी वाटत होता.
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने ।। ७.३२.
ते वारंवार 'सोडा, सोडा!' आणि 'थांबा, थांबा!' असे ओरडू लागले आणि अर्जुनावर मुसळे व भाले फेकू लागले.
अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः । आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ।। ७.३२.
अर्जुन मात्र गोंधळला नाही; त्याने शत्रूंची ती शस्त्रे त्याच्यापर्यंत पोहोचण्याआधीच झपाट्याने पकडली.
ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः । भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ।। ७.३२.
मग त्या भयंकर शस्त्रांनी त्याने राक्षसांना छेदून पांगवले, जसे वारा गडगडणाऱ्या मेघांना उडवून लावतो.
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा । रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ।। ७.३२.
राक्षसांना घाबरवून कार्तवीर्य अर्जुनाने रावणाला पकडले आणि मित्रांच्या वेढ्यात तो नगरात गेला.
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः । तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ।। ७.३२.
त्या वेळी ब्राह्मण आणि नगरवासी यांनी फुलं व अक्षता उधळत अर्जुनाचे स्वागत केले; शत्रूला जिंकून सहस्त्रनेत्र इंद्रासारखा तो त्या नगरीत प्रवेशला.
रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसन्निभम् । ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ।। ७.३३.
रावणाचे पकडणे हे जणू वाऱ्याला पकडल्यासारखेच होते; त्यानंतर पुलस्त्य ऋषींनी स्वर्गातील देवांनी सांगितलेले ऐकले.
ततः पुत्रकृतस्नेहात्कम्प्यमानो महाधृतिः । माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ।। ७.३३.
मुलावरच्या प्रेमाने हलता हलता, पण धीराने स्थिर राहून, तो महान ऋषी माहिष्मतीच्या राजाला भेटायला आला.