हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः । सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः ।। ७.३२.
हैहयराजाच्या सैनिकांचा जोर फारच भयंकर होता, जणू काही मगर आणि मासळींनी भरलेल्या समुद्राचा गडगडाट.
रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः । कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्ति स्म तेजसा ।। ७.३२.
रावणाचे मंत्री प्रहस्त, शुक आणि सारण हे संतापून, आपल्या तेजाने कार्तवीर्याच्या सैन्याला जाळू लागले.
अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः । क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ।। ७.३२.
रावण आणि त्याच्या मंत्र्यांनी केलेल्या त्या कृत्याची बातमी, अर्जुन खेळत असताना, द्वारपालांनी त्याला सांगितली.
श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः । उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ।। ७.३२.
'घाबरू नका' हे ऐकून अर्जुन गंगेच्या पाण्यातून जणू काळं उटणं बाहेर येतं तसा बाहेर आला.
क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः । प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ।। ७.३२.
रागाने डोळे लाल झालेले अर्जुन त्या क्षणी प्रचंड ज्वाळेसारखा पेटून उठला, जणू युगाच्या शेवटीचा अग्नी.
स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् । अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ।। ७.३२.
त्याने आपली सोन्याची मोठी गदा पटकन उचलली आणि सूर्य जसा अंधार घालवतो तसा राक्षसांवर झेपावला.
बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् । गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः ।। ७.३२.
बाहू उंचावून गदा फिरवत, गरुडाच्या वेगाने अर्जुन खाली झेपावला, जणू एखादा पक्षी झडप घालतो.
तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः । स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ।। ७.३२.
त्याचा मार्ग आडवा घालत, प्रहस्त लोखंडी गदा घेऊन, जसा विंध्य पर्वत सूर्याला थांबवतो तसा, हलता न हलता उभा राहिला.
ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः । प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ।। ७.३२.
मग संतापलेल्या प्रहस्ताने मोठी, लोखंडी गदा फेकली आणि तो जसा मेघ गडगडतो तसा डरकाळी फोडली.
तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः । प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ।। ७.३२.
प्रहस्ताच्या हातून सोडलेल्या त्या गदेच्या टोकाला, जणू अशोकाच्या फुलासारखा अग्नी पेटला होता आणि सर्व काही जाळत होता.
अथायान्तं तु मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः । निपुणं वञ्चयामास सगदो ऽगदविक्रमः ।। ७.३२.
ती गदा जवळ येताच, कार्तवीर्यवंशीय अर्जुनाने आपल्या गदेसह ती कौशल्याने चुकवली.
ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः । भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ।। ७.३२.
मग हैहयराजाने शंभर बाहूंच्या उंचीची मोठी गदा फिरवत, प्रहस्तावर तुटून पडला.
तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा । निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ।। ७.३२.
त्या वेळी अर्जुनाच्या गदेने प्रचंड वेगाने प्रहस्ताला जबरदस्त फटका दिला आणि तो, जणू वज्राने फोडलेला डोंगर, खाली कोसळला.
प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ।। ७.३२.
प्रहस्त पडलेला पाहून मारीच, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष हे रणांगणातून पळून गेले.
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते । रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ।। ७.३२.
प्रहस्त मारला गेल्यावर आणि त्याचे मंत्री मागे हटल्यावर, रावणाने झपाट्याने राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुनावर हल्ला केला.
सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् । नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ।। ७.३२.
हजार हातांचा रावण आणि वीस हातांचा अर्जुन यांच्यात तिथे भीषण युद्ध सुरू झाले. राजा आणि राक्षस यांचा तो सामना पाहणाऱ्यांच्या अंगावर काटा आला.
सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ । तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ।। ७.३२.
दोघेही जण जणू दोन उग्र समुद्रासारखे, हलणाऱ्या मुळांसारखे, तेजस्वी सूर्यांसारखे आणि प्रज्वलित अग्नीसारखे एकमेकांसमोर उभे राहिले होते.
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ । मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ।। ७.३२.
जसे दोन बलवान हत्ती एकमेकांशी झुंजतात, दोन बैल वर्चस्वासाठी लढतात, मेघ गर्जना करतात किंवा दोन सिंह शक्तीने भिडतात, तसे ते दोघेही जोरात आपसात भिडले.
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ । परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ।। ७.३२.
रुद्र आणि काळ यांसारखे क्रोधाने पेटलेले अर्जुन आणि राक्षस, दोघेही गदांनी एकमेकांना जोरात मारू लागले.
वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे । गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ ।। ७.३२.
जसे पर्वत वज्राच्या प्रहारांना सहन करतात, तसेच नर आणि राक्षस दोघेही एकमेकांच्या गदाप्रहारांना तिथे खंबीरपणे सहन करत होते.
यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः । तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.
जसे वज्राच्या गडगडाटानंतर प्रतिध्वनी उमटतात, तसेच त्यांच्या गदांच्या प्रहारांनी सर्व दिशांना प्रतिध्वनी घुमू लागल्या.
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि । काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.
अर्जुनाची गदा जेव्हा रावणाच्या छातीवर फेकली गेली, तेव्हा ती आकाशात सोन्यासारखा तेजस्वी प्रकाश निर्माण करू लागली, जणू काही वीज चमकली.
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः । अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.
तसेच, रावणाची गदा वारंवार अर्जुनाच्या छातीवर आदळली, तेव्हा ती जणू एखाद्या प्रज्वलित उल्केसारखी मोठ्या डोंगरावर आदळते तशी चमकू लागली.
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः । इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.
ना अर्जुन थकला, ना राक्षसांचा स्वामी; त्यांचे युद्ध प्राचीन बलवान वीरांच्या लढाईसारखेच चालू होते.
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ । परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.
जसे बैल शिंगांनी आणि हत्ती सोंडांनी लढतात, तसेच नर आणि राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हे दोघेही पुन्हा पुन्हा एकमेकांवर प्रहार करत होते.
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा । स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.
मग अर्जुनाने रागाने आणि सर्व शक्तीनिशी आपली गदा रावणाच्या छातीच्या मध्ये सोडली आणि ती त्याच्या विशाल छातीवर आदळली.
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि । दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.
वरदानामुळे संरक्षित असलेल्या रावणाच्या छातीवर ती गदा आदळली, पण ती जणू शक्तिहीन झाली आणि दोन तुकडे होऊन जमिनीवर पडली.
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः । अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.
अर्जुनाच्या गदाप्रहाराने रावण मागे धनुष्याएवढे सरकला आणि बसून करुण आवाज काढू लागला.
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः । सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.
रावण गोंधळलेला दिसताच, अर्जुनाने झपाट्याने उडी मारून त्याला गरुडाने सर्प पकडावा तसा पकडले.
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् । बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.
शक्तिशाली राजाने आपल्या हजार हातांनी दहा डोके असलेल्या रावणाला जबरदस्तीने बांधले, जसे नारायणाने बळीला बांधले होते.