कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् । कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ।। ७.३२.
कार्तवीर्याच्या हातांनी थांबवलेले ते शुद्ध पाणी, तो काठावर अडथळा घालत असताना, प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वाहू लागले.
समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः । स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ।। ७.३२.
मासा, मगर आणि फुलांच्या, कुशांच्या पांघरुणाने सजलेला नर्मदेचा प्रवाह पावसाळ्यातील नदीसारखा जोरात वाहू लागला.
स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः । पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह ।। ७.३२.
कार्तवीर्याने जणू पाठविलेल्या त्या प्रवाहाने रावणाची सर्व फुलांची अर्पण वाहून नेली.
रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा । नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ।। ७.३२.
मग रावणाने आपला अर्धवट राहिलेला नियम सोडून, प्रिय असलेली पण आता विरुद्ध झालेली नर्मदा नदी पाहू लागला.
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् । वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ।। ७.३२.
पश्चिमेकडे पाहताना त्याने समुद्राच्या गर्जनेसारखा वाढणारा नदीचा प्रवाह पूर्व दिशेकडे जाताना पाहिला.
ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् । निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ।। ७.३२.
तेथे रावणाने पाहिले की, नदी आपल्याच स्थितीत शांत आहे, मागे पक्ष्यांचा थवा आहे, आणि ती स्थिर मनाच्या स्त्रीसारखी दिसत आहे.
सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः । वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ।। ७.३२.
मग दहा मुखांनी डाव्या हाताच्या बोटांनी टाळी वाजवून, शुक आणि सारण यांना त्या प्रवाहाचा जोर तपासायला सांगितले.
तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ । व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ ।। ७.३२.
रावणाच्या आज्ञेने शुक आणि सारण हे दोन्ही वीर भाऊ आकाशातून पश्चिमेकडे उडत गेले.
अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ । पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ।। ७.३२.
अर्ध योजन अंतर जाऊन त्या दोन्ही रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांनी पाण्यात आपल्या स्त्रियांसोबत खेळणारा एक पुरुष पाहिला.
बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् । मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ।। ७.३२.
तो पुरुष मोठ्या साल वृक्षासारखा उंच होता, त्याचे केस पाण्यामुळे विस्कटलेले होते, डोळे मद्यामुळे लाल झाले होते आणि त्याचा तेजही मद्यामुळे गोंधळलेला दिसत होता.
नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् । गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ।। ७.३२.
तो शत्रूंचा पराभव करणारा पुरुष हजार हातांनी नदीचे पाणी अडवत होता आणि हजार पायांनी जणू काही पर्वतासारखा पृथ्वीला थांबवत होता.
बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् । समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ।। ७.३२.
त्याच्या सभोवती हजार सुंदर तरुण स्त्रिया होत्या, जणू मद्याने मस्त झालेल्या हजार मादी हत्तींनी एका हत्तीला वेढले आहे.
तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ । सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ।। ७.३२.
तो अद्भुत असा देखावा पाहून शुक आणि सारण हे दोन्ही राक्षस मागे वळले आणि रावणाजवळ जाऊन त्याला सांगू लागले.
बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर । नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ।। ७.३२.
राक्षसाधिपती, तिथे एक मोठ्या साल वृक्षासारखा बलाढ्य पुरुष आहे, जो नर्मदा नदी अडवून आपल्या स्त्रियांसोबत खेळतो आहे.
तेन बाहुसहस्रेण सन्निरुद्धजला नदी । सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः ।। ७.३२.
त्याच्या हजार हातांनी नदीचे पाणी थांबले आहे आणि ती नदी समुद्राच्या लाटांसारखी मोठ्या मोठ्या लाटा पुन्हा पुन्हा सोडते.
इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ । रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ युद्धलालसः ।। ७.३२.
शुक आणि सारण असे बोलताना ऐकून रावण म्हणाला, 'तो अर्जुन आहे,' आणि युद्धाची इच्छा धरून निघून गेला.
अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे राक्षसाधिपे । चण्डः प्रवाति पवनः सनादः सुरजास्तथा ।। ७.३२.
राक्षसांचा राजा रावण अर्जुनाकडे जात असताना एक प्रचंड आणि गडगडणारा वारा सुटला आणि देवताही घाबरल्या.
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः । महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।। ७.३२.
महोदर, महापार्श्व, धूम्राक्ष, शुक आणि सारण यांनी पाठवलेले रक्तासारखे लाल ढग रावणाभोवती एकदम जमले.
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः । अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली । तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ।। ७.३२.
अशा प्रकारे वेढला गेलेला राक्षसांचा राजा तिथे गेला जिथे अर्जुन होता; आणि थोड्याच वेळात काळ्यासारखा बलाढ्य राक्षस त्या भयंकर नर्मदेच्या तळ्याकडे पोहोचला.
स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् । नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ।। ७.३२.
तिथे राक्षसांचा राजा पाहतो की राजाला स्त्रियांनी वेढले आहे, जणू गर्जना करणाऱ्या मादी हत्तींमध्ये एक हत्ती आहे.
स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।। ७.३२.
राक्षसांचा स्वामी, रागाने त्याचे डोळे लाल झाले होते आणि तो सामर्थ्याने फुगला होता.
इत्येवमर्जुनामात्यनाह गम्भीरया गिरा । अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।। ७.३२.
अशा प्रकारे अर्जुनाचा मंत्री गंभीर आवाजात म्हणाला, 'हैहय राजाला लगेच कळवा.'
युद्धार्थी समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः । रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते । उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन् ।। ७.३२.
रावण नावाचा राक्षस युद्धासाठी आला आहे. रावणाचे हे बोलणे ऐकून अर्जुनाचे मंत्री शस्त्रास्त्र घेऊन उठले आणि रावणाला उद्देशून बोलले.
युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः साधु रावण ।। ७.३२.
युद्धाचा योग्य काळ ठरवायला हवा. छान केलंस रावणा, छान केलंस.
चः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते । यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् । स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् । वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ।। ७.३२.
हे ऐकून अर्जुनाचे मंत्री म्हणाले, 'जो राजा स्त्रियांनी वेढलेला आहे, त्याच्याशी लढायला कोण धाडस करील? अर्जुना, स्त्रियांसमोर लढायला तू कसा तयार होतोस? जणू गर्जना करणाऱ्या मादी हत्तींमध्ये मद्याने मस्त हत्तीवर वाघाने हल्ला करावा तसं!'
क्षमस्वाद्य दशग्रीव चोष्यतां रजनी त्वया । युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ।। ७.३२.
आता माफ कर दहा मुख असलेल्या रावणा, ही रात्र इथेच काढ. जर तुला युद्धावर विश्वास असेल, तर उद्या अर्जुनाशी समरात लढ.
यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं युद्धतृष्णासमावृता । निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ।। ७.३२.
तुला खरंच युद्धाची इच्छा असेल, मनात युद्धाची ओढ भरून राहिली असेल, तर आधी आम्हाला हरव आणि मग अर्जुनाशी लढायला जा.
ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु । सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ।। ७.३२.
मग रावणाच्या मंत्र्यांनी त्या राजाच्या मंत्र्यांना युद्धात ठार मारलं आणि भुकेल्या राक्षसांनी त्यांना खाऊन टाकलं.
ततो हलहलाशब्दो नर्मदातीर आबभौ । अर्जुनस्यानुयातऽणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ।। ७.३२.
नर्मदेच्या काठावर अर्जुनाचे साथी आणि रावणाचे मंत्री यांनी केलेल्या गोंगाटाचा मोठा आवाज उठला.
इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः । सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ।। ७.३२.
बाण, भाले, त्रिशूळ आणि वज्रासारखी शस्त्रं घेऊन ते सर्व बाजूंनी राक्षसांवर तुटून पडले आणि त्यांना छळू लागले.