मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः ।। ७.३१.
मी इथे बसलोय हे कळताच सूर्य चंद्रासारखा थंड झाला आहे.
नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः । मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः ।। ७.३१.
नर्मदेचे थंड, सुगंधी पाणी श्रम दूर करते; आणि माझ्या भीतीने इथला वारा देखील हलकेच, शांत वाहतो.
इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी । नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ।। ७.३१.
ही नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि आनंद वाढवणारी — मगर, पक्षी आणि लाटांसह जणू लाजरी स्त्रीसारखी उभी आहे.
तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ।। ७.३१.
मग तुम्ही सर्वजण युद्धात इंद्रासारख्या राजांकडून शस्त्रांनी जखमी झालात आणि चंदनाच्या लेपासारख्या रक्ताने माखले गेलात.
ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् । महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः । अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ।। ७.३१.
म्हणून तुम्ही सर्वजण या मंगलमय, आनंददायिनी नर्मदेत उतरा, जसे मदमस्त हत्ती गंगेच्या कमळाच्या मुखाजवळ जातात; या महानदित स्नान केल्याने पापातून मुक्त व्हाल.
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे । पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः ।। ७.३१.
आज मीही या शरदचंद्रासारख्या उजळ काठावर हळूहळू जटा असलेल्या महादेवाला फुलांची अर्पण करीन.
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे ।। ७.३१.
रावणाने असे सांगितल्यावर प्रहस्त, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष — हे सर्व नर्मदेत उतरले.
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी । वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ।। ७.३१.
त्या राक्षसांच्या हत्तींसारख्या नायकांनी नर्मदा नदी हलवून टाकली; जणू वामन, अंजन, पद्म या मोठ्या हत्तींच्या गंगेप्रमाणे ती अस्वस्थ झाली.
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः । उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ।। ७.३१.
मग त्या बलाढ्य राक्षसांनी नर्मदेत स्नान केले, दुसऱ्या काठावर गेले आणि रावणाच्या पूजेकरता फुले गोळा केली.
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे । राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ।। ७.३१.
नर्मदेच्या सुंदर, शुभ्र मेघासारख्या चमकणाऱ्या काठावर राक्षसांनी क्षणात फुलांचा डोंगर उभा केला.
पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः । अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ।। ७.३१.
फुले आणून दिल्यावर राक्षसांचा राजा रावण मोठ्या हत्तीप्रमाणे नदीत उतरून स्नान करायला गेला.
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् । नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ।। ७.३१.
तेथे विधिप्रमाणे स्नान करून आणि श्रेष्ठ जप म्हटल्यावर रावण नर्मदेच्या पाण्यातून बाहेर आला.
ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतम् । रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः ।। ७.३१.
मग ओले वस्त्र काढून पांढऱ्या स्वच्छ कपड्यात रावण हात जोडून चालू लागला, आणि सर्व राक्षस त्याच्या मागे गेले.
तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः । यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः । जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ।। ७.३१.
रावण जिथे जाई तिथे, जणू काही डोंगरच चालत आहेत असे वाटावे, तिथे तिथे सोन्याचे लिंग देखील नेले जाई.
वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः । अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ।। ७.३१.
वाळूच्या वेदीमध्ये ते लिंग ठेवून रावणाने अमृतासारख्या सुगंधी फुलांनी आणि गंधांनी त्याची पूजा केली.
ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् । समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः ।। ७.३१.
मग सत्पुरुषांचे दुःख दूर करणाऱ्या, वर देणाऱ्या, चंद्रकिरणांनी शोभणाऱ्या त्या परमेश्वराची पूजा करून, त्या निशाचराने हात पसरून गाणे गायले आणि त्याच्यासमोर नृत्य केले.
नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः । पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ।। ७.३२.
नर्मदेच्या काठी जिथे भयंकर राक्षसांचा राजा फुलांची अर्पण करत होता, त्या जागेपासून फार दूर नाही—
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः । क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ।। ७.३२.
विजयी वीरांमध्ये श्रेष्ठ, माहिष्मतीचा राजा अर्जुन आपल्या स्त्रियांबरोबर नर्मदेच्या पाण्यात खेळत होता.
तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः । करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ।। ७.३२.
त्या स्त्रियांमध्ये तो राजा अर्जुन अगदी हत्तीणींच्या हजाराच्या मध्ये असलेल्या हत्तीप्रमाणे उठून दिसत होता.
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् । रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ।। ७.३२.
आपल्या हजार हातांचे श्रेष्ठ बळ तपासावे म्हणून, अर्जुन अनेकांसह नर्मदेच्या प्रवाहाला हातांनी अडवू लागला.
कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् । कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ।। ७.३२.
कार्तवीर्याच्या हातांनी थांबवलेले ते शुद्ध पाणी, तो काठावर अडथळा घालत असताना, प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने वाहू लागले.
समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः । स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ।। ७.३२.
मासा, मगर आणि फुलांच्या, कुशांच्या पांघरुणाने सजलेला नर्मदेचा प्रवाह पावसाळ्यातील नदीसारखा जोरात वाहू लागला.
स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः । पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह ।। ७.३२.
कार्तवीर्याने जणू पाठविलेल्या त्या प्रवाहाने रावणाची सर्व फुलांची अर्पण वाहून नेली.
रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा । नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ।। ७.३२.
मग रावणाने आपला अर्धवट राहिलेला नियम सोडून, प्रिय असलेली पण आता विरुद्ध झालेली नर्मदा नदी पाहू लागला.
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् । वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ।। ७.३२.
पश्चिमेकडे पाहताना त्याने समुद्राच्या गर्जनेसारखा वाढणारा नदीचा प्रवाह पूर्व दिशेकडे जाताना पाहिला.
ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् । निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ।। ७.३२.
तेथे रावणाने पाहिले की, नदी आपल्याच स्थितीत शांत आहे, मागे पक्ष्यांचा थवा आहे, आणि ती स्थिर मनाच्या स्त्रीसारखी दिसत आहे.
सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः । वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ।। ७.३२.
मग दहा मुखांनी डाव्या हाताच्या बोटांनी टाळी वाजवून, शुक आणि सारण यांना त्या प्रवाहाचा जोर तपासायला सांगितले.
तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ । व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ ।। ७.३२.
रावणाच्या आज्ञेने शुक आणि सारण हे दोन्ही वीर भाऊ आकाशातून पश्चिमेकडे उडत गेले.
अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ । पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ।। ७.३२.
अर्ध योजन अंतर जाऊन त्या दोन्ही रात्रभर हिंडणाऱ्या राक्षसांनी पाण्यात आपल्या स्त्रियांसोबत खेळणारा एक पुरुष पाहिला.
बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् । मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ।। ७.३२.
तो पुरुष मोठ्या साल वृक्षासारखा उंच होता, त्याचे केस पाण्यामुळे विस्कटलेले होते, डोळे मद्यामुळे लाल झाले होते आणि त्याचा तेजही मद्यामुळे गोंधळलेला दिसत होता.