उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् । पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ।। ७.३१.
हिमालयासारखा उंचावणारा आणि पसरत जाणारा तो पर्वत पाहून, रावण पुढे नर्मदा नदीकडे गेला.
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।। ७.३१.
ती पुण्यवान नदी, जिच्या प्रवाहात दगडही हलत होते आणि जी पश्चिम समुद्राकडे वाहत होती, तिथे तो पोहोचला.
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम् ।। ७.३१.
म्हशी, मगर, सिंह, वाघ, अस्वल आणि हत्ती — हे सगळे उन्हाने तापलेले आणि तहानलेले — यांच्या धडपडीमुळे तिच्या पाण्यात गडबड झाली होती.
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः । सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम् ।। ७.३१.
चक्रवाक, कारंड, हंस, जलकुक्कुट आणि सारस — हे नेहमीच आनंदात, मधुर स्वरात गाणारे पक्षी — तिथे भरपूर होते.
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ।। ७.३१.
फुललेल्या झाडांनी सजलेली, चक्रवाकांच्या जोड्यांसारख्या उन्नत छाती, रुंद वाळूच्या काठांनी जणू सुडौल कंबर, आणि हंसांच्या रांगांनी सुंदर कमरपट्टा शोभणारी ती नदी दिसत होती.
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् । पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।। ७.३१.
फुलांच्या परागाने अंग माखलेले, पाण्याच्या फेसासारखे स्वच्छ वस्त्र, पाण्याच्या स्पर्शाने ताजेतवाने, फुललेल्या कमळासारखी तेजस्वी डोळे असलेली ती नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ — पुष्पकातून झटकन उतरून तो तिच्यात उतरला.
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः । स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते ।। ७.३१.
जणू प्रिय स्त्रीमध्ये मनसोक्तपणे डुंबावे तसे, दशाननाने त्या रम्य काठावर, जिथे अनेक मुनी वावरतात, नर्मदेत स्नान केले.
उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः । प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः ।। ७.३१.
राक्षसांचा प्रमुख आपल्या मंत्र्यांसोबत बसला आणि नर्मदेचे गुणगान केले. मग रावणाने तिला 'गंगेची कन्या' असे संबोधले.
नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः । उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ ।। ७.३१.
नर्मदेचे सौंदर्य पाहून राक्षसांचा राजा आनंदित झाला आणि तिथेच आपल्या शुक व सारण या मंत्र्यांशी हसतखेळत बोलू लागला.
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् । तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः ।। ७.३१.
हा सूर्य हजारो किरणांनी सारा जग सोन्यासारखा उजळवतो आणि तीव्र उष्णतेने अर्धे आकाश व्यापून राहिला आहे.
मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः ।। ७.३१.
मी इथे बसलोय हे कळताच सूर्य चंद्रासारखा थंड झाला आहे.
नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः । मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः ।। ७.३१.
नर्मदेचे थंड, सुगंधी पाणी श्रम दूर करते; आणि माझ्या भीतीने इथला वारा देखील हलकेच, शांत वाहतो.
इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी । नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ।। ७.३१.
ही नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि आनंद वाढवणारी — मगर, पक्षी आणि लाटांसह जणू लाजरी स्त्रीसारखी उभी आहे.
तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ।। ७.३१.
मग तुम्ही सर्वजण युद्धात इंद्रासारख्या राजांकडून शस्त्रांनी जखमी झालात आणि चंदनाच्या लेपासारख्या रक्ताने माखले गेलात.
ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् । महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः । अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ।। ७.३१.
म्हणून तुम्ही सर्वजण या मंगलमय, आनंददायिनी नर्मदेत उतरा, जसे मदमस्त हत्ती गंगेच्या कमळाच्या मुखाजवळ जातात; या महानदित स्नान केल्याने पापातून मुक्त व्हाल.
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे । पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः ।। ७.३१.
आज मीही या शरदचंद्रासारख्या उजळ काठावर हळूहळू जटा असलेल्या महादेवाला फुलांची अर्पण करीन.
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे ।। ७.३१.
रावणाने असे सांगितल्यावर प्रहस्त, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष — हे सर्व नर्मदेत उतरले.
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी । वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ।। ७.३१.
त्या राक्षसांच्या हत्तींसारख्या नायकांनी नर्मदा नदी हलवून टाकली; जणू वामन, अंजन, पद्म या मोठ्या हत्तींच्या गंगेप्रमाणे ती अस्वस्थ झाली.
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः । उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ।। ७.३१.
मग त्या बलाढ्य राक्षसांनी नर्मदेत स्नान केले, दुसऱ्या काठावर गेले आणि रावणाच्या पूजेकरता फुले गोळा केली.
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे । राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ।। ७.३१.
नर्मदेच्या सुंदर, शुभ्र मेघासारख्या चमकणाऱ्या काठावर राक्षसांनी क्षणात फुलांचा डोंगर उभा केला.
पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः । अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ।। ७.३१.
फुले आणून दिल्यावर राक्षसांचा राजा रावण मोठ्या हत्तीप्रमाणे नदीत उतरून स्नान करायला गेला.
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् । नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ।। ७.३१.
तेथे विधिप्रमाणे स्नान करून आणि श्रेष्ठ जप म्हटल्यावर रावण नर्मदेच्या पाण्यातून बाहेर आला.
ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतम् । रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः ।। ७.३१.
मग ओले वस्त्र काढून पांढऱ्या स्वच्छ कपड्यात रावण हात जोडून चालू लागला, आणि सर्व राक्षस त्याच्या मागे गेले.
तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः । यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः । जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ।। ७.३१.
रावण जिथे जाई तिथे, जणू काही डोंगरच चालत आहेत असे वाटावे, तिथे तिथे सोन्याचे लिंग देखील नेले जाई.
वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः । अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ।। ७.३१.
वाळूच्या वेदीमध्ये ते लिंग ठेवून रावणाने अमृतासारख्या सुगंधी फुलांनी आणि गंधांनी त्याची पूजा केली.
ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् । समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः ।। ७.३१.
मग सत्पुरुषांचे दुःख दूर करणाऱ्या, वर देणाऱ्या, चंद्रकिरणांनी शोभणाऱ्या त्या परमेश्वराची पूजा करून, त्या निशाचराने हात पसरून गाणे गायले आणि त्याच्यासमोर नृत्य केले.
नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः । पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ।। ७.३२.
नर्मदेच्या काठी जिथे भयंकर राक्षसांचा राजा फुलांची अर्पण करत होता, त्या जागेपासून फार दूर नाही—
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः । क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ।। ७.३२.
विजयी वीरांमध्ये श्रेष्ठ, माहिष्मतीचा राजा अर्जुन आपल्या स्त्रियांबरोबर नर्मदेच्या पाण्यात खेळत होता.
तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः । करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ।। ७.३२.
त्या स्त्रियांमध्ये तो राजा अर्जुन अगदी हत्तीणींच्या हजाराच्या मध्ये असलेल्या हत्तीप्रमाणे उठून दिसत होता.
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् । रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ।। ७.३२.
आपल्या हजार हातांचे श्रेष्ठ बळ तपासावे म्हणून, अर्जुन अनेकांसह नर्मदेच्या प्रवाहाला हातांनी अडवू लागला.