तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः । अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा ।। ७.३१.
त्या नगरीचा राजा वसुरेतसाच्या सामर्थ्याला तोडीस तोड होता, त्याचं नाव अर्जुन होतं, जो नेहमी बाणांच्या कुंडात अग्निपूजा करत असे.
तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली । अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ।। ७.३१.
त्याच दिवशी, बलाढ्य हैहयराज अर्जुन आपल्या स्त्रियांसह नर्मदा नदीवर रमायला गेला होता.
तमेव दिवसं सो ऽथ रावणस्तत्र आगतः । रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ।। ७.३१.
त्याच दिवशी राक्षसांचा राजा रावण तिथे आला आणि अर्जुनाच्या मंत्र्यांना विचारणा केली.
क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ । रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह । ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः सन्निवेद्यताम् ।। ७.३१.
'राजा अर्जुन कुठे आहे ते मला लवकर आणि नीट सांगा. मी रावण, त्याच्याशी युद्ध करायला आलो आहे. माझं आगमन त्याला ताबडतोब कळवा.'
इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः । अब्रुवन्राक्षसपतिमसान्निध्यं महीपतेः ।। ७.३१.
रावणाने असं सांगितल्यावर, त्या बुद्धिमान मंत्र्यांनी राजाचा ठावठिकाणा त्याला सांगितला.
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् । अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।। ७.३१.
विश्रवसाचा पुत्र तिथे पोहोचल्याचं ऐकून, अर्जुन तिथून निघून हिमालयासारख्या विंध्य पर्वतावर गेला.
स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रन्तमिव मेदिनीम् । अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।। ७.३१.
रावणाने विंध्य पर्वत पाहिला, जो जणू ढगांनी वेढलेला, पृथ्वीला भिडू पाहणारा आणि आकाशाला ओरबाडणारा भासत होता.
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् । प्रपातपतितैस्तोयैः साट्टहासमिवाम्बुधिम् ।। ७.३१.
हजारो शिखरांनी सजलेला, सिंहांनी भरलेली गुहा, धबधब्यांचं पाणी खाली कोसळत, आणि समुद्रासारखा गडगडाट करत होता.
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिन्नरैः । स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ।। ७.३१.
देव, दानव, गंधर्व, अप्सरा आणि किन्नर आपल्या स्त्रियांसोबत खेळत, तो पर्वत जणू स्वर्गच भासत होता.
नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम् । फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम् ।। ७.३१.
वाहणाऱ्या नद्या, स्फटिकासारखं निर्मळ पाणी, आणि हलणाऱ्या जीभांचे सर्प, यामुळे तो पर्वत अगदी अनंत आणि विशाल वाटत होता.
उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् । पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ।। ७.३१.
हिमालयासारखा उंचावणारा आणि पसरत जाणारा तो पर्वत पाहून, रावण पुढे नर्मदा नदीकडे गेला.
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।। ७.३१.
ती पुण्यवान नदी, जिच्या प्रवाहात दगडही हलत होते आणि जी पश्चिम समुद्राकडे वाहत होती, तिथे तो पोहोचला.
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम् ।। ७.३१.
म्हशी, मगर, सिंह, वाघ, अस्वल आणि हत्ती — हे सगळे उन्हाने तापलेले आणि तहानलेले — यांच्या धडपडीमुळे तिच्या पाण्यात गडबड झाली होती.
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः । सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम् ।। ७.३१.
चक्रवाक, कारंड, हंस, जलकुक्कुट आणि सारस — हे नेहमीच आनंदात, मधुर स्वरात गाणारे पक्षी — तिथे भरपूर होते.
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ।। ७.३१.
फुललेल्या झाडांनी सजलेली, चक्रवाकांच्या जोड्यांसारख्या उन्नत छाती, रुंद वाळूच्या काठांनी जणू सुडौल कंबर, आणि हंसांच्या रांगांनी सुंदर कमरपट्टा शोभणारी ती नदी दिसत होती.
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् । पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।। ७.३१.
फुलांच्या परागाने अंग माखलेले, पाण्याच्या फेसासारखे स्वच्छ वस्त्र, पाण्याच्या स्पर्शाने ताजेतवाने, फुललेल्या कमळासारखी तेजस्वी डोळे असलेली ती नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ — पुष्पकातून झटकन उतरून तो तिच्यात उतरला.
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः । स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते ।। ७.३१.
जणू प्रिय स्त्रीमध्ये मनसोक्तपणे डुंबावे तसे, दशाननाने त्या रम्य काठावर, जिथे अनेक मुनी वावरतात, नर्मदेत स्नान केले.
उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः । प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः ।। ७.३१.
राक्षसांचा प्रमुख आपल्या मंत्र्यांसोबत बसला आणि नर्मदेचे गुणगान केले. मग रावणाने तिला 'गंगेची कन्या' असे संबोधले.
नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः । उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ ।। ७.३१.
नर्मदेचे सौंदर्य पाहून राक्षसांचा राजा आनंदित झाला आणि तिथेच आपल्या शुक व सारण या मंत्र्यांशी हसतखेळत बोलू लागला.
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् । तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः ।। ७.३१.
हा सूर्य हजारो किरणांनी सारा जग सोन्यासारखा उजळवतो आणि तीव्र उष्णतेने अर्धे आकाश व्यापून राहिला आहे.
मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः ।। ७.३१.
मी इथे बसलोय हे कळताच सूर्य चंद्रासारखा थंड झाला आहे.
नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः । मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः ।। ७.३१.
नर्मदेचे थंड, सुगंधी पाणी श्रम दूर करते; आणि माझ्या भीतीने इथला वारा देखील हलकेच, शांत वाहतो.
इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी । नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ।। ७.३१.
ही नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि आनंद वाढवणारी — मगर, पक्षी आणि लाटांसह जणू लाजरी स्त्रीसारखी उभी आहे.
तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ।। ७.३१.
मग तुम्ही सर्वजण युद्धात इंद्रासारख्या राजांकडून शस्त्रांनी जखमी झालात आणि चंदनाच्या लेपासारख्या रक्ताने माखले गेलात.
ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् । महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः । अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ।। ७.३१.
म्हणून तुम्ही सर्वजण या मंगलमय, आनंददायिनी नर्मदेत उतरा, जसे मदमस्त हत्ती गंगेच्या कमळाच्या मुखाजवळ जातात; या महानदित स्नान केल्याने पापातून मुक्त व्हाल.
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे । पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः ।। ७.३१.
आज मीही या शरदचंद्रासारख्या उजळ काठावर हळूहळू जटा असलेल्या महादेवाला फुलांची अर्पण करीन.
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे ।। ७.३१.
रावणाने असे सांगितल्यावर प्रहस्त, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष — हे सर्व नर्मदेत उतरले.
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी । वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ।। ७.३१.
त्या राक्षसांच्या हत्तींसारख्या नायकांनी नर्मदा नदी हलवून टाकली; जणू वामन, अंजन, पद्म या मोठ्या हत्तींच्या गंगेप्रमाणे ती अस्वस्थ झाली.
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः । उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ।। ७.३१.
मग त्या बलाढ्य राक्षसांनी नर्मदेत स्नान केले, दुसऱ्या काठावर गेले आणि रावणाच्या पूजेकरता फुले गोळा केली.
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे । राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ।। ७.३१.
नर्मदेच्या सुंदर, शुभ्र मेघासारख्या चमकणाऱ्या काठावर राक्षसांनी क्षणात फुलांचा डोंगर उभा केला.