विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत् । आश्चर्यं स्मारितो ऽस्म्यद्य यत्तद्दृष्टं पुरातनम् ।। ७.३०.
रामाच्या शेजारी उभा राहून विभीषण म्हणाला, 'आज मला पुन्हा त्या अद्भुत गोष्टी आठवल्या, ज्या मी पूर्वी पाहिल्या होत्या.'
अगस्त्यं त्वब्रवीद्रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे ।। ७.३०.
राम म्हणाला, 'हे अगस्त्य, हे सर्व खरे आहे आणि मीही ते ऐकलं आहे.'
एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः । सपुत्रो येन सङ्ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः ।। ७.३०.
अशा प्रकारे, हे राम, जगाला त्रास देणारा रावण जन्माला आला; ज्याने युद्धात आपल्या मुलासह इंद्रालाही जिंकून दाखवलं.
ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि । उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ।। ७.३१.
मग राम, मोठ्या तेजाने उजळलेला, पुन्हा एकदा आश्चर्याने, आदरपूर्वक अगस्त्य ऋषींना म्हणाला.
भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम् । पर्यटत्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम ।। ७.३१.
भगवंत, तो क्रूर राक्षस पृथ्वीवर वावरू लागल्यापासून लोकांनी ही जग सोडून दिलं होतं का, द्विजश्रेष्ठ?
राजा वा राजमात्रो वा किं तदा नात्र कश्चन । धर्षणं यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ।। ७.३१.
त्या काळी असा एकही राजा किंवा राजपुत्र नव्हता का, ज्याच्यावर रावण या राक्षसाधिपतीने अन्याय केला नाही?
उताहो हतवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः । बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ।। ७.३१.
की पृथ्वीचे राजे कमकुवत झाले होते, आणि बऱ्याच राजांना श्रेष्ठ अस्त्रांनी पराभूत करून हाकलून दिलं होतं?
राघवस्य वचः श्रुत्वा ह्यगस्त्यो भगवानृषिः । उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ।। ७.३१.
राघवाचे हे शब्द ऐकून, भगवंत ऋषी अगस्त्य ब्रह्मदेव जसा प्रभूला हसत उत्तर देतो तसा, हसून रामाला म्हणाला.
इत्येवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ । चचार रावणो राम पृथिवीं पृथिवीपते ।। ७.३१.
राजाधिराज, रावणाने पृथ्वीच्या राजांना त्रास देत, राम, पृथ्वीवर मुक्तपणे संचार केला.
ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् । सम्प्राप्तो यत्र सान्निध्यं सदासीद्वसुरेतसः ।। ७.३१.
नंतर तो स्वर्गासारखी तेजस्वी माहिष्मती नगरीत पोहोचला, जिथे वसुरेतस यांची नेहमीच उपस्थिती जाणवत असे.
तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः । अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा ।। ७.३१.
त्या नगरीचा राजा वसुरेतसाच्या सामर्थ्याला तोडीस तोड होता, त्याचं नाव अर्जुन होतं, जो नेहमी बाणांच्या कुंडात अग्निपूजा करत असे.
तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली । अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ।। ७.३१.
त्याच दिवशी, बलाढ्य हैहयराज अर्जुन आपल्या स्त्रियांसह नर्मदा नदीवर रमायला गेला होता.
तमेव दिवसं सो ऽथ रावणस्तत्र आगतः । रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ।। ७.३१.
त्याच दिवशी राक्षसांचा राजा रावण तिथे आला आणि अर्जुनाच्या मंत्र्यांना विचारणा केली.
क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ । रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह । ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः सन्निवेद्यताम् ।। ७.३१.
'राजा अर्जुन कुठे आहे ते मला लवकर आणि नीट सांगा. मी रावण, त्याच्याशी युद्ध करायला आलो आहे. माझं आगमन त्याला ताबडतोब कळवा.'
इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः । अब्रुवन्राक्षसपतिमसान्निध्यं महीपतेः ।। ७.३१.
रावणाने असं सांगितल्यावर, त्या बुद्धिमान मंत्र्यांनी राजाचा ठावठिकाणा त्याला सांगितला.
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् । अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।। ७.३१.
विश्रवसाचा पुत्र तिथे पोहोचल्याचं ऐकून, अर्जुन तिथून निघून हिमालयासारख्या विंध्य पर्वतावर गेला.
स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रन्तमिव मेदिनीम् । अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।। ७.३१.
रावणाने विंध्य पर्वत पाहिला, जो जणू ढगांनी वेढलेला, पृथ्वीला भिडू पाहणारा आणि आकाशाला ओरबाडणारा भासत होता.
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् । प्रपातपतितैस्तोयैः साट्टहासमिवाम्बुधिम् ।। ७.३१.
हजारो शिखरांनी सजलेला, सिंहांनी भरलेली गुहा, धबधब्यांचं पाणी खाली कोसळत, आणि समुद्रासारखा गडगडाट करत होता.
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिन्नरैः । स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ।। ७.३१.
देव, दानव, गंधर्व, अप्सरा आणि किन्नर आपल्या स्त्रियांसोबत खेळत, तो पर्वत जणू स्वर्गच भासत होता.
नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम् । फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम् ।। ७.३१.
वाहणाऱ्या नद्या, स्फटिकासारखं निर्मळ पाणी, आणि हलणाऱ्या जीभांचे सर्प, यामुळे तो पर्वत अगदी अनंत आणि विशाल वाटत होता.
उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् । पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ।। ७.३१.
हिमालयासारखा उंचावणारा आणि पसरत जाणारा तो पर्वत पाहून, रावण पुढे नर्मदा नदीकडे गेला.
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।। ७.३१.
ती पुण्यवान नदी, जिच्या प्रवाहात दगडही हलत होते आणि जी पश्चिम समुद्राकडे वाहत होती, तिथे तो पोहोचला.
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम् ।। ७.३१.
म्हशी, मगर, सिंह, वाघ, अस्वल आणि हत्ती — हे सगळे उन्हाने तापलेले आणि तहानलेले — यांच्या धडपडीमुळे तिच्या पाण्यात गडबड झाली होती.
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः । सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम् ।। ७.३१.
चक्रवाक, कारंड, हंस, जलकुक्कुट आणि सारस — हे नेहमीच आनंदात, मधुर स्वरात गाणारे पक्षी — तिथे भरपूर होते.
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ।। ७.३१.
फुललेल्या झाडांनी सजलेली, चक्रवाकांच्या जोड्यांसारख्या उन्नत छाती, रुंद वाळूच्या काठांनी जणू सुडौल कंबर, आणि हंसांच्या रांगांनी सुंदर कमरपट्टा शोभणारी ती नदी दिसत होती.
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् । पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।। ७.३१.
फुलांच्या परागाने अंग माखलेले, पाण्याच्या फेसासारखे स्वच्छ वस्त्र, पाण्याच्या स्पर्शाने ताजेतवाने, फुललेल्या कमळासारखी तेजस्वी डोळे असलेली ती नर्मदा — सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ — पुष्पकातून झटकन उतरून तो तिच्यात उतरला.
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः । स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते ।। ७.३१.
जणू प्रिय स्त्रीमध्ये मनसोक्तपणे डुंबावे तसे, दशाननाने त्या रम्य काठावर, जिथे अनेक मुनी वावरतात, नर्मदेत स्नान केले.
उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः । प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः ।। ७.३१.
राक्षसांचा प्रमुख आपल्या मंत्र्यांसोबत बसला आणि नर्मदेचे गुणगान केले. मग रावणाने तिला 'गंगेची कन्या' असे संबोधले.
नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः । उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ ।। ७.३१.
नर्मदेचे सौंदर्य पाहून राक्षसांचा राजा आनंदित झाला आणि तिथेच आपल्या शुक व सारण या मंत्र्यांशी हसतखेळत बोलू लागला.
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् । तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः ।। ७.३१.
हा सूर्य हजारो किरणांनी सारा जग सोन्यासारखा उजळवतो आणि तीव्र उष्णतेने अर्धे आकाश व्यापून राहिला आहे.