विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानो ऽपि रावणिः । त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन ।। ७.२९.
तेथे, देवांनी प्रचंड पराक्रमाने हल्ला केला तरीही, कवच नसताना रावणीने काहीच प्रतिसाद दिला नाही.
स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः । महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत् ।। ७.२९.
तो मातली जवळ येत असताना त्याच्यावर उत्तम बाणांनी वार केला आणि पुन्हा महेंद्रावर बाणांचा वर्षाव केला.
ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् । ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ।। ७.२९.
मग इंद्राने आपला रथ सोडून दिला आणि सारथ्याला परत पाठवले. तो एरावतावर बसून रावणीचा पाठलाग करू लागला.
स तत्र मायाबलवानदृश्यो ऽथान्तरिक्षगः । इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः ।। ७.२९.
तेथे, मायेबळावर अदृश्य होऊन, आकाशातून फिरत रावणीने इंद्राला मायेत गुंतवले आणि मग त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला.
स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञे ऽथ रावणिः । तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितो ऽनयत् ।। ७.२९.
रावणीने जेव्हा पाहिले की इंद्र थकला आहे, तेव्हा त्याला मायेत बांधून आपल्या सैन्याच्या गराड्यात घेऊन गेला.
तं तु दृष्ट्वा बलात्तेन नीयमानं महारणात् । महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन् ।। ७.२९.
महाबलवान इंद्राला रणभूमीतून जबरदस्तीने नेताना पाहून सर्व देवांना पुढे काय होईल याची चिंता वाटू लागली.
दृश्यते न स मायावी शक्रजित्समितिञ्जयः । विद्यावानपि येनेन्द्रो मायया नीयते बलात् ।। ७.२९.
तो मायावी, विजयी शक्रजित कुणालाच दिसत नव्हता; त्याच्यामुळेच विद्वान इंद्र मायेत सापडून जबरदस्तीने नेला जात होता.
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा । रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन् ।। ७.२९.
त्या वेळी सर्व देवगण रागावले आणि रावणावर तुटून पडले, त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव करू लागले.
रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा । न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः ।। ७.२९.
पण जेव्हा रावणाने आदित्य आणि वसु यांना समोर पाहिले, तेव्हा शत्रूंच्या हल्ल्याने तो युद्ध करू शकला नाही.
स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् । रावणिः पितरं युद्धे दर्शनस्थो ऽब्रवीदिदम् ।। ७.२९.
युद्धात वडिलांना थकलेले आणि माराने अशक्त झालेले पाहून, रावणी त्यांच्यासमोर उभा राहून म्हणाला—
आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् । जितं नो विदितं ते ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ।। ७.२९.
या वडील, चला आपण जाऊ. आता युद्ध थांबू द्या. आपली विजय झाली आहे हे तुम्हाला ठाऊक असू द्या. मन शांत ठेवा, चिंता करू नका.
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः । स गृहीतो दैवबलाद्भग्नदर्पाः सुराः कृताः ।। ७.२९.
कारण देवांच्या सैन्याचा आणि त्रैलोक्याचा स्वामी आपण देवशक्तीने पकडला आहे; सर्व देवांचे गर्व मोडले गेले आहेत.
यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्निगृह्यारातिमोजसा । वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम् ।। ७.२९.
आपल्या बळावर शत्रूंना जिंकून तुम्ही जसे हवे तसे तीनही लोकांचा उपभोग घ्या. उगाच श्रम कशाला? आजचे युद्ध निरर्थक झाले आहे.
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः । तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेताः बभूव ह ।। ७.२९.
मग सर्व देवगण युद्ध थांबवून, रावणाचे शब्द ऐकून, पुन्हा शांत झाले.
अथ स रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः । स्वभवनमभितो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत् ।। ७.२९.
नंतर, रात्रभ्रमण करणाऱ्यांचा राजा, युद्धाचा ताप कमी होऊन, विजय मिळवून, आनंदाने आपल्या राजवाड्यात परतला आणि पुत्राला परत मिळवून त्याला म्हणाला—
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् । यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ।। ७.२९.
अतिबलासारख्या पराक्रमांनी तू आपल्या कुळाचा मान वाढवला आहेस; कारण आज तुझ्या अद्वितीय बळावर देवांचा स्वामी आणि सर्व देव पराभूत झाले.
नय रथमधिरोप्य वासवं नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् । अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः ।। ७.२९.
रथावर इंद्राला बसव आणि आपल्या सैन्यासह इथून त्याच्या नगरीत जा; मीही माझ्या मंत्र्यांसह तुझ्या मागून लवकर येतो.
अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः । स्वभवनमभिगम्य वीर्यवान्कृतसमरान्विससर्ज राक्षसान् ।। ७.२९.
मग रावणाचा बलाढ्य पुत्र, सैन्य आणि वाहने घेऊन, देवांचा स्वामी पकडून आपल्या राजवाड्यात गेला आणि युद्ध संपल्यावर राक्षसांना परत पाठवले.
जिते महेन्द्रे ऽतिबले रावणस्य सुतेन वै । प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा ।। ७.३०.
अतिबलाने, म्हणजे रावणाच्या पुत्राने, महेंद्राचा पराभव केल्यावर, प्रजापतीला पुढे करून सर्व देवगण लंकेत गेले.
तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् । अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सामपूर्वं प्रजापतिः ।। ७.३०.
तेथे, पुत्र आणि भावंडांनी वेढलेला रावण भेटला, तेव्हा प्रजापती आकाशात उभा राहून, सौम्य शब्दात त्याच्याशी बोलू लागला.
वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे । अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा ।। ७.३०.
मुला रावण, तुझ्या मुलाच्या युद्धातील पराक्रमामुळे मी फारच आनंदी आहे. खरंच, त्याचं शौर्य आणि मोठेपण पाहून वाटतं, तो तुझ्याइतकाच नाही, तर कदाचित तुझ्याहूनही मोठा आहे.
जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा । कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै ।। ७.३०.
तुझ्या तेजामुळे तू अख्ख्या त्रैलोक्याला जिंकून दाखवलंस. तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण झाली आहे आणि तुझ्या मुलामुळे मी समाधानी आहे.
अयं च पुत्रो ऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान् । जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति ।। ७.३०.
रावण, तुझा हा अतिबल नावाचा मुलगा फार बलवान आहे. तो जगात इंद्राला जिंकणारा म्हणून प्रसिद्ध होईल.
बलवान्दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः । यं समाश्रित्य ते राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे ।। ७.३०.
हा राक्षस खूप बलवान आणि कोणालाही जिंकता न येणारा होईल. त्याच्यावर विश्वास ठेवून, राजन, तू देवतांना आपल्या अधीन केलं आहेस.
तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः । किञ्चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः ।। ७.३०.
म्हणून, महाबाहू, महेंद्र म्हणजेच वज्रधारी इंद्राला सोडून दे. आणि त्याच्या सुटकेसाठी देवांनी काहीतरी द्यावं.
अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिञ्जयः । अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते ।। ७.३०.
तेव्हा युद्धात नेहमी जिंकणारा, तेजस्वी इंद्रजित म्हणाला, 'देवतांनो, जर तो सोडला गेला, तर मी अमरत्व मागतो.'
चतुष्पदां खेचराणामन्येषां वा महौजसाम् । वृक्षगुल्मक्षुपलतातृणोपलमहीभृताम् ।। ७.३०.
चार पाय असणारे प्राणी, आकाशात उडणारे, किंवा इतर बलशाली जीव, झाडं, झुडपं, वेल, गवत, दगड आणि पर्वत—
सर्वे ऽपि जन्तवो ऽन्योन्यं भेतव्ये सति बिभ्यति । अतो ऽत्र लोके सर्वेषां सर्वस्माच्च भवेद्भयम् ।। ७.३०.
सर्व सजीवांना एकमेकांपासून भीती वाटते, कारण भीतीचं कारण असलं की सगळे घाबरतात. म्हणून या जगात प्रत्येकाला सगळ्यांकडून भीती वाटते.
ततो ऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः । नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि । चतुष्पदः पक्षिणश्च भूतानां वा महौजसाम् ।। ७.३०.
मग तेजस्वी ब्रह्मदेवाने मेघनादाला सांगितलं, 'या पृथ्वीवर कोणत्याही सजीवाला—चार पाय असो, पक्षी असो किंवा इतर बलशाली जीव असो—पूर्ण अमरत्व मिळू शकत नाही.'
श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित्प्रभुणाव्ययम् ।। ७.३०.
अक्षय ब्रह्मदेवाने असं सांगितल्यावर इंद्रजित—