कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः । नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ।। ७.२८.
कुंभकर्ण हा दुष्ट मनाचा आणि नाना शस्त्रांनी सज्ज, युद्धात कोणाशी लढतोय हे ओळखता येईना.
दन्तैः भुजाभ्यां पद्मां च शक्तितोमरसायकैः । येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ।। ७.२८.
दात, हात, कमळ, भाले, गदा, बाण—ज्या काही हातात लागेल त्याने, तो संतापाने देवांवर तुटून पडला.
ततो रुद्रैर्महाघोरैः सङ्गम्याथ निशाचरः । प्रयुद्धस्तैश्च सङ्ग्रामे क्षतः शस्त्रैर्निरन्तरम् ।। ७.२८.
मग त्या निशाचराने भयंकर रुद्रांशी भिडून युद्ध केले आणि त्यांच्या शस्त्रांनी तो सातत्याने जखमी झाला.
बभौ शस्त्राचिततनुः कुम्भकर्णः क्षरन्नसृक् । विद्युत्स्तनितनिर्घोषो धारवानिव तोयदः ।। ७.२८.
कुंभकर्णाचे शरीर शस्त्रांनी झाकलेले, रक्त वाहत होते, तो जणू विजेच्या कडकडाटासह पावसाळी मेघासारखा तेजस्वी दिसत होता.
ततस्तद्राक्षसं सैन्यं प्रयुद्धं समरुद्गणैः । रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ।। ७.२८.
मग त्या राक्षस सैन्याने मरुतांच्या सैन्याशी युद्ध केले, पण तीव्र आणि विविध शस्त्रांनी ते पूर्णपणे पळवले गेले.
केचिद्विनिहताः कृत्ताश्चेष्टन्ति स्म महीतले । वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ।। ७.२८.
काही मारले गेलेले आणि छाटलेले, जमिनीवर तडफडत होते; तर काही अजूनही आपल्या वाहनांना चिकटून, रणांगणात उभे होते.
रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगान् रणे । शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनान्तथा ।। ७.२८.
रणात रथ, हत्ती, गाढवं, उंट, साप, घोडे, जलातील प्राणी, डुक्कर आणि पिशाच्चासारखी तोंडं असलेली प्राणी असे सर्वजण दिसत होते.
तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रुताः । देवैस्तु शस्त्रसम्भिन्ना मम्रिरे च निशाचराः ।। ७.२८.
काही जण एकमेकांना घट्ट मिठी मारून उभे राहिले होते, पण देवांच्या शस्त्रांनी घायाळ होऊन ते निशाचर तिथेच संपले.
चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसम्प्लवः । निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ।। ७.२८.
जमिनीवर पडलेल्या आणि वेडावलेल्या राक्षसांच्या त्या युद्धाच्या गोंधळातलं दृश्य एखाद्या चित्रासारखं भासत होतं.
शोणितोदकनिष्पन्दकङ्कगृध्रसमाकुला । प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ।। ७.२८.
युद्धाच्या सुरुवातीला रक्ताने भरलेली, कावळे आणि गिधाडांनी गजबजलेली, शस्त्रांनी वाहणारी एक नदीच जणू वाहू लागली.
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् । निरीक्ष्य तद्बलं कृत्स्नं दैवतैर्विनिपातितम् ।। ७.२८.
इतक्यात, दहा डोकी असलेला बलवान आणि संतापलेला रावण, आपली संपूर्ण सेना देवांनी नष्ट केलेली पाहून संतापला.
स तं प्रति विगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् । त्रिदशान्समरे निघ्नञ्छक्रमेवाभ्यवर्तत ।। ७.२८.
तो लगेच त्या प्रचंड सैन्याच्या समुद्रात उतरला आणि युद्धात देवांना एकामागून एक मारू लागला.
आगाच्छक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् । यस्य विस्फारघोषेण स्तनन्ति स्म दिशो दश ।। ७.२८.
तेव्हा इंद्र मोठं धनुष्य ताणत आला, आणि त्याच्या ताणण्याच्या मोठ्या आवाजाने साऱ्या दिशांना प्रतिध्वनी उमटली.
तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि । निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ।। ७.२८.
इंद्राने आपलं मोठं धनुष्य ताणून, अग्नी आणि सूर्यासारखी तेजस्वी बाणं रावणाच्या डोक्यांवर पाडली.
तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः । शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ।। ७.२८.
त्याचप्रमाणे, बलवान दहा डोकी असलेला रावणही ठाम उभा राहिला आणि इंद्रावर बाणांचा मारा करत त्याचं धनुष्य खाली पाडलं.
प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः । न ज्ञायते तदा किञ्चित्सर्वं हि तमसा वृतम् ।। ७.२८.
दोघेही एकमेकांवर सर्व बाजूंनी बाणांचा वर्षाव करत लढत होते, त्यामुळे सर्वत्र अंधार पसरला आणि काहीच दिसत नव्हतं.
ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः । अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ।। ७.२९.
मग त्या अंधारात सगळे देव आणि राक्षस, युद्धाच्या वेडात, एकमेकांशीच गोंधळात लढू लागले.
ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम् । दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ।। ७.२९.
मग देवांच्या सैन्याने राक्षसांची मोठी सेना युद्धात दहाव्या भागावर आणली, आणि उरलेले सगळे यमाच्या घरात गेले.
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः । अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ।। ७.२९.
त्या अंधारलेल्या युद्धात, सगळे देव आणि राक्षस एकमेकांशी लढताना कोण कोण आहे हे ओळखूच शकले नाहीत.
इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः । तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ।। ७.२९.
त्या अंधाराच्या जाळ्यात इंद्र, रावण आणि बलवान रावणाचा मुलगा हे तिघेही गोंधळले.
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् । क्रोधमभ्यगमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ।। ७.२९.
पण जेव्हा रावणाने आपली संपूर्ण सेना एका क्षणात नष्ट झालेली पाहिली, तेव्हा तो प्रचंड रागावला आणि मोठ्याने गर्जना केली.
क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह । परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम् ।। ७.२९.
रागाच्या भरात, तो भयंकर रावण रथावर उभ्या असलेल्या आपल्या सारथ्याला म्हणाला, 'मला शत्रूच्या सैन्याच्या पुढ्यात घेऊन चल.'
अद्यैतान् त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् । नानाशस्त्रैर्महाघोरैर्नयामि यमसादनम् ।। ७.२९.
'आज मी स्वतःच्या शौर्याने या सर्व देवांना विविध भयंकर शस्त्रांनी यमाच्या घरी पाठवीन.'
अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् । त्रिदशान्विनिहत्याथ स्वयं स्थास्याम्यथोपरि । विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ।। ७.२९.
'मी इंद्र, कुबेर, वरुण आणि यम यांना मारून, उरलेले देवही संपवून, स्वतः सर्वांच्या वर उभा राहीन. मनात खचू नकोस—माझा रथ पटकन चालव.'
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तो नयस्व माम् ।। ७.२९.
मी तुला पुन्हा सांगतो — लगेच मला रणभूमीवर घेऊन चल!
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् । नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ।। ७.२९.
आपण ज्या ठिकाणी आहोत, तो नंदनाचा प्रदेश आहे. मला तिथे घेऊन चल, जिथे उदय पर्वत आहे.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् । आदिदेशाथ शत्रणां मध्येनैव च सारथिः ।। ७.२९.
त्याचे ते शब्द ऐकून सारथ्याने वेगवान घोड्यांना हाक दिली आणि शत्रूंच्या मध्यातून सरळ रथ चालवला.
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा । रथस्थः समरस्थस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.२९.
त्याचा निर्धार ओळखून, त्या वेळी देवांचा राजा इंद्र, रथावर उभा राहून, रणभूमीत देवांना म्हणाला —
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते । जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ।। ७.२९.
देवांनो, माझे बोलणे ऐका — मला हेच योग्य वाटते: रावण जिवंत असतानाच या राक्षसाला आवर घाला.
एष ह्यतिबलः सैन्यै रथेन पवनौजसा । गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ।। ७.२९.
हा फारच बलवान आहे; आपल्या सैन्यासह आणि वाऱ्यासारख्या वेगवान रथावर बसून, हा पौर्णिमेच्या समुद्रासारखा पुढे सरसावणार आहे.