शोकदुःखभयत्रस्ता विह्वलाश्च सुमध्यमाः । तासां निश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितम् ।। ७.२४.
शोक, दुःख आणि भीतीने व्याकुळ झालेल्या त्या सुंदर कंबरेच्या स्त्रिया अस्वस्थ झाल्या होत्या; त्यांच्या उसासण्याच्या वाऱ्याने सर्वत्र हवा हलली.
अग्निहोत्रमिवाभाति सन्निरुद्धाग्निपुष्पकम् । दशग्रीववशं प्राप्तास्तास्तु शोकाकुलाः स्त्रियः ।। ७.२४.
पुष्पक विमान, जणू अग्निहोत्राचा वेदीसारखे दिसत होते, कारण त्यातील अग्नी दडपला गेला होता; त्या सर्व स्त्रिया, आता दशग्रीवाच्या अधीन, शोकाने ग्रासल्या होत्या.
दीनवक्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंहवशा इव । काचिच्चिन्तयती तत्र किं नु मां भक्षयिष्यति ।। ७.२४.
त्या काळ्या वर्णाच्या, डोळे खाली व वाकडे करून पाहणाऱ्या स्त्रिया, जणू सिंहाच्या ताब्यात असलेल्या हरिणीसारख्या वाटत होत्या. त्यातल्या एकीच्या मनात आलं, 'हा मला खाऊन टाकणार का?'
काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता अपि मां मारयेदयम् । इति मातृपितऽन्स्मृत्वा भर्तऽन्भ्रातऽंस्तथैव च । दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ।। ७.२४.
दुसरी एक फारच दुःखी होऊन विचार करत होती, 'कदाचित हा मला मारून टाकेल.' त्या स्त्रिया आपल्या आई-वडील, नवरे, भाऊ यांचा आठव करून, दुःख आणि शोकाने भरून, एकत्र बसून रडू लागल्या.
कथं नु खलु मे पुत्रो भविष्यति मया विना । कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ।। ७.२४.
माझ्या नसतानाही माझ्या मुलाचं काय होईल? माझ्या आईचं काय, माझ्या भावाचं काय? हे सगळे शोकाच्या समुद्रात बुडून जातील.
हा कथं नु करिष्यामि भर्तुस्तस्मादहं विना । मृत्यो प्रसादयामि त्वां नय मां दुःखभागिनीम् ।। ७.२४.
हाय! नवऱ्यापासून वेगळी पडल्यावर मी काय करू? हे मृत्यू, मी तुझी विनंती करते, या दुःखाने भरलेल्या मला घेऊन जा.
किन्नु तद्दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम् ।। ७.२४.
माझ्या मागच्या जन्मात मी कोणतं वाईट कर्म केलं होतं?
एवं स्म दुःखिताः सर्वाः पतिताः शोकसागरे । न खल्विदानीं पश्यामो दुःखस्यास्यान्तमात्मनः ।। ७.२४.
अशा रीतीने सगळ्याजणी दुःखात बुडाल्या होत्या. आता या आपल्या दुःखाचा शेवट कुठे आहे, असं काहीच दिसत नाही.
अहो धिङ्मानुषं लोकं नास्ति खल्वधमः परः । यद्दुर्बला बलवता भर्तारो रावणेन नः ।। ७.२४.
हाय! या माणसांच्या जगावर लाज वाटावी! आमचे नवरे दुर्बल असूनही बलवान रावणाच्या हातून जिंकले गेले, याहून अध:पात कुठे असू शकतो?
सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीव नाशिताः । अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु युज्यते ।। ७.२४.
सूर्य उगवल्यावर जसं तारे नाहीसे होतात, तसं आम्हीही नष्ट झालो आहोत. खरंच, हा बलाढ्य राक्षस मारण्याच्या उपायांत फारच पटाईत आहे.
अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वैजुगुप्सते । सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमो ऽस्य दुरात्मनः ।। ७.२४.
हाय! वाईट वागणूक अंगीकारूनही त्याला स्वतःची लाज वाटत नाही. या दुष्टाच्या धाडसालाच हे साजेसं आहे.
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् । यस्मादेष परक्यासु रमते राक्षसाधमः ।। ७.२४.
पण दुसऱ्यांच्या बायका हाताळणं हे त्याला शोभणारं नाही. कारण हा नीच राक्षस परस्त्रियांमध्येच आसक्त आहे.
तस्माद्वै स्त्रीकृतेनैव प्राप्स्यते दुर्मतिर्वधम् । सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्ये ऽभ्युदीरिते ।। ७.२४.
म्हणून ज्यांच्यावर त्याने अन्याय केला, त्या स्त्रियांच्या हातूनच या दुष्टाचा अंत होईल; अशा रीतीने त्या सती आणि श्रेष्ठ स्त्रिया बोलल्या.
नेदुर्दुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च । शप्तः स्त्रीभिः स तु समं हतौजा इव निष्प्रभः ।। ७.२४.
आकाशातल्या दुंदुभी वाजल्या नाहीत, ना फुलांची वृष्टी झाली. त्या स्त्रियांनी शाप दिल्यावर तो जणू शक्तिहीन आणि तेजहीन झाला.
पतिव्रताभिः साध्वीभिर्बभूव विमना इव । एवं विलपितं तासां शृण्वन्राक्षसपुङ्गवः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ।। ७.२४.
त्या पतिव्रता आणि सती स्त्रियांच्या बोलण्याने तो मनाने खचला. त्यांच्या विलापाचे शब्द ऐकून, तो राक्षसांचा प्रमुख लंकेच्या नगरीत गेला, जिथे निशाचर त्याचा सन्मान करत होते.
एतस्मिन्नन्तरे घोरा राक्षसी कामरूपिणी । सहसा पतिता भूमौ भगिनी रावणस्य सा ।। ७.२४.
तेवढ्यात, एक भयानक आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारी राक्षसी अचानक जमिनीवर कोसळली — ती रावणाची बहीण होती.
तां स्वसारं समुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् । अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुकामा ऽसि मे द्रुतम् ।। ७.२४.
रावणाने तिला उचलून, शांत करत विचारलं, 'हे काय झालं बघ? तुला जे सांगायचं आहे ते लवकर सांग.'
सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत् । कृता ऽस्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात् ।। ७.२४.
ती डोळ्यात पाणी आणि डोळे लाल करून म्हणाली, 'राजा, तुझ्या प्रचंड बळामुळे मी विधवा झाले आहे.'
एते राजंस्त्वया वीरा दैत्या विनिहता रणे । कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि चतुर्दश ।। ७.२४.
'राजा, हे वीर दैत्य, ज्यांना काळकेय म्हणतात, अशी चौदा हजार माणसं युद्धात तुझ्या हातून मारली गेली.'
प्राणेभ्यो ऽपि गरीयान्मे तत्र भर्ता महाबलः ।। ७.२४.
'त्यात माझा नवरा, जो फार बलवान होता, तो मला प्राणांपेक्षा जास्त प्रिय होता.'
सो ऽपि त्वया हतस्तात रिपुणा भ्रातृगृध्नुना । त्वया ऽस्मि निहता राजन्स्वयमेव हि बन्धुना ।। ७.२४.
बाबा, तोही माझ्या शत्रू असलेल्या, भावांवर लोभ करणाऱ्या तुझ्या हातून मारला गेला. राजन, मीही तुझ्याच नात्याने नष्ट झाले आहे.
राजन्वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृते ह्यहम् । ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि । स त्वया निहतो युद्धे स्वयमेव न लज्जसे ।। ७.२४.
राजा, तुझ्यामुळे आता मला विधवा या नावाने ओळखलं जाईल. युद्धात जावयाचं रक्षण करावं लागतं, हे तुला माहीत नाही का? पण तूच त्याला युद्धात मारलंस, आणि तुला लाजही वाटली नाही.
एवमुक्तो दशग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया । अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ।। ७.२४.
अशी तक्रार करत रडणाऱ्या बहिणीचे शब्द ऐकून, दहा डोक्यांचा रावण तिला शांत करत, प्रेमळ शब्दात बोलला.
अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः । दानमानप्रसादैस्त्वां तोषयिष्यामि यत्नतः ।। ७.२४.
बाळ, आता पुरे रडू नकोस. तुला काहीच भीती बाळगायची गरज नाही. मी तुला भेटवस्तू, सन्मान आणि प्रेम देऊन तुझं समाधान करीन.
युद्धप्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयाकाङ्क्षी क्षिपञ्छरान् । नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान्वाप्यहं शुभे ।। ७.२४.
युद्धात विजयाची आस धरून, बाण सोडताना मी इतका गोंधळलो होतो की, आपले कोण आणि परके कोण, हेच मला कळलं नाही.
जामातरं न जाने स्म प्रहरन्युद्धदुर्मदः । तेनासौ निहतः सङ्ख्ये मया भर्ता तव स्वसः ।। ७.२४.
युद्धाच्या वेडात मी जावई आहे हेही ओळखलं नाही, म्हणूनच तुझा नवरा माझ्या हातून युद्धात मारला गेला, बहिण.
अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम् । भ्रातुरैश्वर्ययुक्तस्य खरस्य वस पार्श्वतः ।। ७.२४.
आता या वेळी, तुझ्या भल्यासाठी जे योग्य आहे ते मी करीन. तू आपल्या खरा या भावाजवळ, जो मोठ्या अधिकाराने वावरतो, त्याच्याजवळ राहा.
चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति । प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महाबलः ।। ७.२४.
तो तुझा भाऊ, चौदा हजार बलाढ्य राक्षसांचा स्वामी होईल, आणि त्यांना मोहिमांमध्ये व दानधर्मात मार्गदर्शन करील.
तत्र मातृष्वसेयस्ते भ्राता ऽयं वै खरः प्रभुः । भविष्यति तवादेशं सदा कुर्वन्निशाचरः ।। ७.२४.
तिथे, खरा हा तुझ्या आईच्या बहिणीचा मुलगा, तुझा स्वामी होईल. हा निशाचर नेहमी तुझ्या आज्ञेप्रमाणे वागेल.
शीघ्रं गच्छत्वयं वीरो दण्डकान्परिरक्षितुम् । दूषणो ऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ।। ७.२४.
हा वीर लवकरच दंडकारण्याचं रक्षण करायला जाईल. त्याच्या सैन्याचा प्रमुख म्हणून बलाढ्य दूषण नेमला जाईल.