यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः । अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ।। ७.२३.
जिच्यावर आधार ठेवून फेनातून जन्मलेले ऋषी आणि महर्षी जगतात; तेथेच अमृत आणि स्वधा, स्वधा घेणाऱ्यांसाठी, उत्पन्न झाली.
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः । प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।। ७.२३.
जिला लोक सुरभी असे नावाने ओळखतात, त्या अद्भुत गायीची प्रदक्षिणा करून रावण पुढे निघाला.
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः । ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा । नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ।। ७.२३.
तो अत्यंत भयंकर, विविध सैन्यांनी राखलेल्या ठिकाणी गेला; तेथे शेकडो धारा आणि शरदऋतूतील मेघासारखा देखावा असलेले, नेहमी आनंदी असलेले वरुणाचे उत्तम घर त्याने पाहिले.
ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः । अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ।। ७.२३.
नंतर युद्धात सैन्यप्रमुखांना ठार मारून, आणि स्वतःही जखमी होऊन, त्याने सैनिकांना सांगितले, 'राजाला लवकर कळवा.'
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् । वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ।। ७.२३.
'रावण युद्धासाठी आला आहे; त्याला युद्ध द्या. किंवा, जर भीती नसेल, तर हात जोडून सांगा—'मी हरलो आहे.''
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः । पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ।। ७.२३.
इतक्यात, महात्मा वरुणाचे पुत्र, नातवंडे, गायी आणि पद्मातून जन्मलेले सर्वजण रागाने बाहेर आले.
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः । युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ।। ७.२३.
ते वीर आणि गुणी योद्धे, आपल्या सैन्याने वेढलेले, तेजस्वी आणि झगमगणाऱ्या रथांमध्ये बसले आणि इच्छेनुसार चालणारे ते रथ त्यांनी सज्ज केले.
ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् । सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ।। ७.२३.
नंतर जलराजाच्या पुत्र आणि बुद्धिमान रावण यांच्यात एक भीषण आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले.
अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः । वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ।। ७.२३.
दशग्रीव राक्षसाचे बलवान मंत्री आणि तो स्वतः यांनी क्षणातच वरुणाच्या संपूर्ण सैन्याचा नाश केला.
समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा । अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ।। ७.२३.
युद्धात आपले सैन्य पडताना पाहून, वरुणाच्या पुत्रांना बाणांच्या वर्षावाने त्रस्त होऊन, त्यांनी युद्ध सोडले.
महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके । आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ।। ७.२३.
जे जमिनीवर पडले होते, त्यांनी पुष्पकात बसलेला रावण पाहिला आणि आपल्या वेगवान रथांतून ते झटकन आकाशात गेले.
महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् । आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ।। ७.२३.
आकाशात एकसमान जागा मिळाल्यावर, त्यांच्यात देव आणि दानवांसारखे प्रचंड गोंधळाचे आकाशयुद्ध झाले.
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः । विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ।। ७.२३.
मग युद्धात त्यांनी रावणाला अग्निसारख्या तेजस्वी बाणांनी मागे हटवले; त्यानंतर आनंदाने त्यांनी विविध मोठ्या आरोळ्या ठोकल्या.
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् । त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ।। ७.२३.
तेव्हा महोदराला राजा अपमानित झालेला पाहून राग आला; मृत्यूचे भय सोडून, युद्धाची इच्छा धरून तो ताठ मानेने पाहू लागला.
तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः । महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम् ।। ७.२३.
महोदराने आपल्या गदेद्वारे, त्या भीषण, इच्छेनुसार चालणाऱ्या, वाऱ्यासारख्या रथांना युद्धात खाली पाडले.
तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् । मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ।। ७.२३.
वरुणपुत्रांच्या शेकडो योद्धे, घोडे आणि सारथी मारल्यानंतर, रथांशिवाय उभे असलेल्यांना पाहून त्याने मोठा गजर केला.
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः । महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ।। ७.२३.
महोदराने घोडे आणि सारथींसह त्यांच्या रथांचा संहार केला आणि ते सर्व रथ पृथ्वीवर कोसळले.
ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः । आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ।। ७.२३.
पण त्या महात्मा वरुणाच्या पुत्रांनी आपले रथ सोडले आणि आकाशात उभे राहिले; आपल्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून, ते अजिबात घाबरले नाहीत.
धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् । रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ।। ७.२३.
आपली धनुष्ये सज्ज करून, रावणाच्या छातीला भेदून, संतप्त झालेले ते योद्धे एकत्र येऊन युद्धात त्याच्यावर तुटून पडले.
सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः । दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ।। ७.२३.
ते संतप्त होऊन, धनुष्यांतून सुटलेल्या, वज्रासारख्या भयंकर बाणांनी त्याला फाडू लागले, जसे मेघ मोठ्या पर्वताला फाडतात.
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः । शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ।। ७.२३.
मग रागाने पेटलेला दशग्रीव, जणू प्रलयाचा अग्नीच, भयंकर बाणांच्या वर्षावाने त्यांच्या शरीरातील महत्त्वाच्या जागांवर घाव घालत होता.
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः । मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।। ७.२३.
त्या अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे पायदळ सैनिक कोसळू लागले; मग तिथे विविध गदे आणि शेकडो भाले दिसू लागले.
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा । पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ।। ७.२३.
त्यांच्या वर उभा राहून, त्या भयंकर योद्ध्याने शस्त्र, भाले, शतघ्नी आणि तोमर यांचा वर्षाव केला.
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः । महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ।। ७.२३.
त्या वीर पायदळ सैनिकांना मारून, ते जणू साठ वर्षांचे हत्ती खोल चिखलात पडल्यासारखे खाली कोसळले.
सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः । ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ।। ७.२३.
अपल्या अतिशय सामर्थ्यवान मुलांना अशक्त आणि व्याकुळ पाहून, रावण मोठ्या आनंदाने गरजला, जणू काही एखादा प्रचंड मेघ गडगडतो.
ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् । नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ।। ७.२३.
मग त्या राक्षसाने मोठ्या गर्जनेने आवाज केला आणि विविध शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या वारुणांना मारू लागला, जणू काही एखादा मेघ पावसाच्या धारा ओततो.
ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले । रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ।। ७.२३.
मग ते सर्व युद्धात पराभूत होऊन जमिनीवर कोसळले आणि त्यांच्या माणसांनी त्यांना पटकन घरी घेऊन गेले.
तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।। ७.२३.
मग त्या राक्षसाने त्यांना सांगितले, 'हे वारुणाला कळवा.'
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो (प्रहसो) नाम वारुणः । गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।। ७.२३.
पण रावणाला त्याचा मंत्री प्रहस्त, जो वारुण होता, म्हणाला, 'महान राजा, जलाचा स्वामी, ब्रह्मलोकात गेला आहे.'
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि । तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे । ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ।। ७.२३.
'युद्धासाठी ज्याला तू बोलावतोस तो गंधर्व म्हणजे वारुणा गेला आहे—राजा गेला असताना, वीर, व्यर्थ श्रम करून काय उपयोग? जे वीर पुत्र इथे होते, ते सर्व पराभूत झाले आहेत.'