यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ।। ७.२२.
त्याच्या दोन्ही बाजूंना काळाच्या सर्व फासांनी वेढलेले होते; अग्नी आणि वीजेसारखा तेजस्वी गदा तेथे मूर्त स्वरूपात उभी होती.
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति । किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ।। ७.२२.
फक्त त्याच्या दर्शनानेच तो जीवांचा प्राण काढतो—मग त्याच्या स्पर्शाने किंवा आघाताने तर किती अधिक?
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् । तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ।। ७.२२.
तो ज्वाळांनी वेढलेला, जणू राक्षसाला जाळत होता; त्या बलवान शस्त्राच्या प्रहाराने तो मोठा शत्रू थरथर कापला.
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे । सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ।। ७.२२.
मग रणभूमीवर उपस्थित सर्वजण घाबरून पळाले; आणि यम दंड उचलताना पाहून सर्व देवही हादरले.
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् । यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ।। ७.२२.
यम रावणावर दंडाने प्रहार करायला निघाला असता, ब्रह्मा स्वतः यमासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला—
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम । न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ।। ७.२२.
वैवस्वता, महाबाहू, या राक्षसाचा वध तुझ्या दंडाने तुला करता येणार नाही, कारण तो तुझ्या अधिकारात नाही.
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव । स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ।। ७.२२.
मी त्याला वर दिला आहे, हे त्रिदशांमध्ये श्रेष्ठा; म्हणून मी जे वचन दिले ते खोटे ठरवू नकोस.
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा । त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ।। ७.२२.
जो कोणी, देव असो वा माणूस, माझे वचन खोटे ठरवेल, त्याने जणू तिन्ही लोकांना खोटे ठरवले, यात शंका नाही.
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये । प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ।। ७.२२.
रागाने सोडलेला हा भयंकर दंड, प्रिय-अप्रिय असा भेद न करता, सर्व प्रजांचा संहार करतो आणि तिन्ही लोकांना भीती दाखवतो.
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः । कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ।। ७.२२.
हा काळदंड सर्व प्राण्यांसाठी अमोघ आणि अपरिमित तेजाचा आहे; मृत्यूला पुढे करून मी तो पूर्वी निर्माण केला.
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि । नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ।। ७.२२.
म्हणून, सौम्य, हा दंड रावणाच्या डोक्यावर पडू देऊ नकोस; कारण हा दंड पडला की, कुणीही एक क्षणही जिवंत राहत नाही.
यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः । म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ।। ७.२२.
जर हा दंड पडल्यावर हा राक्षस मरत नाही, किंवा दशलोक रावण मरतो, तर दोन्हीही परिस्थितीत माझं वचन खोटं ठरेल.
तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् । सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ।। ७.२२.
म्हणून, लंकेच्या राजावर उगारलेला हा दंड तू मागे घे, आणि आज माझं सत्य टिकव, जर तुला या लोकांचं काही सोयरसुतक असेल तर.
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा । एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ।। ७.२२.
असं ऐकून धर्मात्मा यम म्हणाला, 'हा दंड मी मागे घेतला आहे, कारण प्रभो, तुम्हीच आमच्यावर श्रेष्ठ आहात.'
किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि । न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ।। ७.२२.
आता मी रणभूमीत आलो असताना, मी काय करू शकतो? जर मी या वरामुळे त्याला मारू शकत नाही, तर माझ्या हातून काहीच होऊ शकत नाही.
एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः । इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ७.२२.
म्हणून मी या राक्षसाच्या नजरेतून अदृश्य होतो; असं म्हणून तो आपल्या रथासकट आणि घोड्यांसकट तिथेच अदृश्य झाला.
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ।। ७.२२.
पण दशलोक रावणाने त्याला जिंकून, आपलं नाव मोठ्यानं सांगितलं आणि पुन्हा पुष्पकात बसून यमाच्या स्थानातून बाहेर पडला.
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः । जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ।। ७.२२.
नंतर वैवस्वत देवांनी ब्रह्मा आणि इतर देवांसह, तसेच महर्षी नारद यांनी आनंदाने स्वर्गात प्रस्थान केलं.
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् । रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ।। ७.२३.
अशा प्रकारे दशलोक रावणाने देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या यमाला जिंकून, रणातल्या आपल्या पराक्रमाचा अभिमान बाळगून आपल्या साथीदारांकडे पाहिलं.
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् । रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ।। ७.२३.
तेव्हा राक्षसांनी रक्ताने माखलेलं, वारांनी जखमी झालेलं रावणाचं शरीर पाहून, त्याच्याजवळ प्रेमाने जाऊन उभे राहिले.
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः । पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ।। ७.२३.
विजयाबद्दल त्याचं अभिनंदन करून, मारीच आणि इतर सर्व पुष्पकात चढले, रावणाने त्यांना धीर दिला.
ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् । दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ।। ७.२३.
नंतर तो रसातळात गेला, समुद्रात प्रवेश केला, जिथे दैत्य आणि नागांचे समूह वसले होते, आणि वरुणाने ते रक्षण केलं होतं.
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् । कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ।। ७.२३.
तो भोगवती नगरीत गेला, जिथे वासुकी राज्य करत होता; तिथे त्याने नागांना वश करून, आनंदाने मणिमय नगरीकडे प्रस्थान केलं.
निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् । राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ।। ७.२३.
तिथे निवातकवच नावाचे दैत्य, ज्यांना वर मिळाले होते, ते राहत होते; त्यांनी राक्षसांना एकत्र करून युद्धासाठी बोलावलं.
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः । नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ।। ७.२३.
ते सर्व दैत्य अत्यंत पराक्रमी आणि बलवान होते, विविध शस्त्रांनी सज्ज, युद्धाच्या आनंदात आणि गर्वात होते.
शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः । अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ।। ७.२३.
शूल, त्रिशूल, वज्र, पट्टिश, तलवार आणि कुऱ्हाड यांसारख्या शस्त्रांनी, रागाने राक्षस आणि दानव एकमेकांवर तुटून पडले.
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः । न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ।। ७.२३.
त्यांच्या युद्धात एक पूर्ण वर्ष गेलं, पण दोन्ही बाजूंना ना विजय मिळाला, ना संहार झाला.
ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः । आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ।। ७.२३.
तेव्हा पितामह, त्रैलोक्याचा आधार, अविनाशी देव, सुंदर विमानावर बसून तिथे झपाट्याने आले.
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् । वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ।। ७.२३.
निवातकवचांच्या युद्धाला थांबवत, वयोवृद्ध पितामहाने अर्थपूर्ण असे शब्द तेथे उच्चारले.
नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः । न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ।। ७.२३.
रावणाला युद्धात ना देव, ना असुर जिंकू शकतात; आणि तुम्हालाही, सगळ्या देव-दानवांसह, कोणीही संपवू शकत नाही.