ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत । मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् । नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।। ७.२२.
मग मृत्यू अधिकच रागावून वैवस्वताला म्हणाला, 'माझी सुटका कर, मी या पापी राक्षसाचा नाश करतो; कारण आज या राक्षसाचा काळ संपला आहे, त्याची मर्यादा आली आहे.'
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा । विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ।। ७.२२.
हिरण्यकशिपू, तेजस्वी नमुचि, शंबर, विसंधी, धूमकेतू आणि विरोचनाचा पुत्र बळी,
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च । राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।। ७.२२.
दंभू हा दैत्यांचा मोठा राजा, वृत्र, बाण, तसेच शास्त्रज्ञ राजर्षी, आणि गंधर्व व बलवान सर्प हे सर्व,
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः । युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।। ७.२२.
ऋषी, सर्प, दैत्य, यक्ष आणि अप्सरांचा समूह, आणि युगाच्या बदलाच्या वेळी, समुद्रांसह ही पृथ्वी,
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा । एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।। ७.२२.
हे सर्व पर्वत, नद्या, झाडांसह नष्ट झाले आहेत, राजन. आणि असे कित्येक बलवान, भयंकर जीवही,
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ।। ७.२२.
मी हे सर्व पडताना पाहिले आहे—मग या राक्षसाचे काय?
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् । नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ।। ७.२२.
माझी सुटका कर, धर्मज्ञा, जेणेकरून मी त्याला मारू शकेन; कारण मी ज्यांना पाहिले, ते कितीही बलवान असले तरी, कोणीही वाचले नाही.
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः । स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ।। ७.२२.
हे माझे स्वतःचे बळ नाही, ही निसर्गाचीच मर्यादा आहे; मी ज्याला पाहतो, तो एक क्षणही जगू शकत नाही.
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ।। ७.२२.
त्याची ही वचने ऐकून धर्मराज तेजस्वी म्हणाला, 'तू थांब, मी त्याला ठार करतो.'
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ।। ७.२२.
मग वैवस्वत प्रभू, रागाने डोळे लाल करून, हातात काळाचा अमोघ दंड उचलू लागला.
यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ।। ७.२२.
त्याच्या दोन्ही बाजूंना काळाच्या सर्व फासांनी वेढलेले होते; अग्नी आणि वीजेसारखा तेजस्वी गदा तेथे मूर्त स्वरूपात उभी होती.
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति । किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ।। ७.२२.
फक्त त्याच्या दर्शनानेच तो जीवांचा प्राण काढतो—मग त्याच्या स्पर्शाने किंवा आघाताने तर किती अधिक?
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् । तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ।। ७.२२.
तो ज्वाळांनी वेढलेला, जणू राक्षसाला जाळत होता; त्या बलवान शस्त्राच्या प्रहाराने तो मोठा शत्रू थरथर कापला.
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे । सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ।। ७.२२.
मग रणभूमीवर उपस्थित सर्वजण घाबरून पळाले; आणि यम दंड उचलताना पाहून सर्व देवही हादरले.
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् । यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ।। ७.२२.
यम रावणावर दंडाने प्रहार करायला निघाला असता, ब्रह्मा स्वतः यमासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला—
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम । न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ।। ७.२२.
वैवस्वता, महाबाहू, या राक्षसाचा वध तुझ्या दंडाने तुला करता येणार नाही, कारण तो तुझ्या अधिकारात नाही.
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव । स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ।। ७.२२.
मी त्याला वर दिला आहे, हे त्रिदशांमध्ये श्रेष्ठा; म्हणून मी जे वचन दिले ते खोटे ठरवू नकोस.
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा । त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ।। ७.२२.
जो कोणी, देव असो वा माणूस, माझे वचन खोटे ठरवेल, त्याने जणू तिन्ही लोकांना खोटे ठरवले, यात शंका नाही.
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये । प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ।। ७.२२.
रागाने सोडलेला हा भयंकर दंड, प्रिय-अप्रिय असा भेद न करता, सर्व प्रजांचा संहार करतो आणि तिन्ही लोकांना भीती दाखवतो.
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः । कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ।। ७.२२.
हा काळदंड सर्व प्राण्यांसाठी अमोघ आणि अपरिमित तेजाचा आहे; मृत्यूला पुढे करून मी तो पूर्वी निर्माण केला.
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि । नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ।। ७.२२.
म्हणून, सौम्य, हा दंड रावणाच्या डोक्यावर पडू देऊ नकोस; कारण हा दंड पडला की, कुणीही एक क्षणही जिवंत राहत नाही.
यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः । म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ।। ७.२२.
जर हा दंड पडल्यावर हा राक्षस मरत नाही, किंवा दशलोक रावण मरतो, तर दोन्हीही परिस्थितीत माझं वचन खोटं ठरेल.
तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् । सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ।। ७.२२.
म्हणून, लंकेच्या राजावर उगारलेला हा दंड तू मागे घे, आणि आज माझं सत्य टिकव, जर तुला या लोकांचं काही सोयरसुतक असेल तर.
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा । एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ।। ७.२२.
असं ऐकून धर्मात्मा यम म्हणाला, 'हा दंड मी मागे घेतला आहे, कारण प्रभो, तुम्हीच आमच्यावर श्रेष्ठ आहात.'
किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि । न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ।। ७.२२.
आता मी रणभूमीत आलो असताना, मी काय करू शकतो? जर मी या वरामुळे त्याला मारू शकत नाही, तर माझ्या हातून काहीच होऊ शकत नाही.
एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः । इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ७.२२.
म्हणून मी या राक्षसाच्या नजरेतून अदृश्य होतो; असं म्हणून तो आपल्या रथासकट आणि घोड्यांसकट तिथेच अदृश्य झाला.
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ।। ७.२२.
पण दशलोक रावणाने त्याला जिंकून, आपलं नाव मोठ्यानं सांगितलं आणि पुन्हा पुष्पकात बसून यमाच्या स्थानातून बाहेर पडला.
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः । जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ।। ७.२२.
नंतर वैवस्वत देवांनी ब्रह्मा आणि इतर देवांसह, तसेच महर्षी नारद यांनी आनंदाने स्वर्गात प्रस्थान केलं.
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् । रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ।। ७.२३.
अशा प्रकारे दशलोक रावणाने देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या यमाला जिंकून, रणातल्या आपल्या पराक्रमाचा अभिमान बाळगून आपल्या साथीदारांकडे पाहिलं.
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् । रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ।। ७.२३.
तेव्हा राक्षसांनी रक्ताने माखलेलं, वारांनी जखमी झालेलं रावणाचं शरीर पाहून, त्याच्याजवळ प्रेमाने जाऊन उभे राहिले.