रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह । तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ।। ७.२२.
पण रावण शांत राहून, वैवस्वताच्या रथावर जणू मेघ पाऊस पाडतो तसा बाणांचा मारा केला.
ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि (पात्यमानो) । नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ।। ७.२२.
मग त्या मोठ्या भाल्यासारख्या बाणांनी छातीवर घाव बसल्याने तो राक्षस वेदनेने कळवळला आणि प्रत्युत्तर देऊ शकला नाही.
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा । सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ।। ७.२२.
अशा प्रकारे, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या यमाने विविध शस्त्रांनी सात रात्रीपर्यंत त्या शत्रूला लढाईत बेशुद्ध आणि मागे हटवले.
तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः । जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ।। ७.२२.
त्या वेळी, विजयाची इच्छा असलेल्या आणि युद्धात मागे न हटणाऱ्या यम आणि राक्षस यांच्यात प्रचंड गोंधळाचा संग्राम झाला.
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ।। ७.२२.
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि मोठे ऋषी, प्रजापतींच्या पुढाकाराने त्या रणभूमीवर एकत्र आले.
संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा । राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ।। ७.२२.
तेव्हा जणू सृष्टीच्या अंतासारखे, राक्षसांचा प्रमुख आणि प्रेतांचा स्वामी दोघेही प्रचंड रागावले.
राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् । निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ।। ७.२२.
राक्षसांचा राजा, इंद्राच्या वज्रासारखा तेजस्वी धनुष्य ताणून, आकाश सतत बाणांनी भरून टाकू लागला.
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् । यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ।। ७.२२.
त्याने चार बाणांनी मृत्यूला, सात बाणांनी सारथ्याला जखमी केले आणि शंभर हजार जलद बाणांनी यमाच्या शरीरातील महत्वाच्या जागांवर घाव घातला.
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत । ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ।। ७.२२.
मग रागाने भरलेल्या यमाच्या तोंडातून ज्वाळांनी वेढलेली, धुराने भरलेली आणि प्रचंड श्वासासह प्रकट झालेली कोपाग्नी निर्माण झाली.
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ । प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ।। ७.२२.
हे अद्भुत दृश्य देव आणि दानव यांच्या उपस्थितीत पाहून मृत्यू आणि काळ दोघेही आनंदित आणि प्रचंड उत्तेजित झाले.
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत । मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् । नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।। ७.२२.
मग मृत्यू अधिकच रागावून वैवस्वताला म्हणाला, 'माझी सुटका कर, मी या पापी राक्षसाचा नाश करतो; कारण आज या राक्षसाचा काळ संपला आहे, त्याची मर्यादा आली आहे.'
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा । विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ।। ७.२२.
हिरण्यकशिपू, तेजस्वी नमुचि, शंबर, विसंधी, धूमकेतू आणि विरोचनाचा पुत्र बळी,
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च । राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।। ७.२२.
दंभू हा दैत्यांचा मोठा राजा, वृत्र, बाण, तसेच शास्त्रज्ञ राजर्षी, आणि गंधर्व व बलवान सर्प हे सर्व,
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः । युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।। ७.२२.
ऋषी, सर्प, दैत्य, यक्ष आणि अप्सरांचा समूह, आणि युगाच्या बदलाच्या वेळी, समुद्रांसह ही पृथ्वी,
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा । एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।। ७.२२.
हे सर्व पर्वत, नद्या, झाडांसह नष्ट झाले आहेत, राजन. आणि असे कित्येक बलवान, भयंकर जीवही,
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ।। ७.२२.
मी हे सर्व पडताना पाहिले आहे—मग या राक्षसाचे काय?
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् । नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ।। ७.२२.
माझी सुटका कर, धर्मज्ञा, जेणेकरून मी त्याला मारू शकेन; कारण मी ज्यांना पाहिले, ते कितीही बलवान असले तरी, कोणीही वाचले नाही.
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः । स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ।। ७.२२.
हे माझे स्वतःचे बळ नाही, ही निसर्गाचीच मर्यादा आहे; मी ज्याला पाहतो, तो एक क्षणही जगू शकत नाही.
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ।। ७.२२.
त्याची ही वचने ऐकून धर्मराज तेजस्वी म्हणाला, 'तू थांब, मी त्याला ठार करतो.'
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ।। ७.२२.
मग वैवस्वत प्रभू, रागाने डोळे लाल करून, हातात काळाचा अमोघ दंड उचलू लागला.
यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ।। ७.२२.
त्याच्या दोन्ही बाजूंना काळाच्या सर्व फासांनी वेढलेले होते; अग्नी आणि वीजेसारखा तेजस्वी गदा तेथे मूर्त स्वरूपात उभी होती.
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति । किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ।। ७.२२.
फक्त त्याच्या दर्शनानेच तो जीवांचा प्राण काढतो—मग त्याच्या स्पर्शाने किंवा आघाताने तर किती अधिक?
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् । तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ।। ७.२२.
तो ज्वाळांनी वेढलेला, जणू राक्षसाला जाळत होता; त्या बलवान शस्त्राच्या प्रहाराने तो मोठा शत्रू थरथर कापला.
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे । सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ।। ७.२२.
मग रणभूमीवर उपस्थित सर्वजण घाबरून पळाले; आणि यम दंड उचलताना पाहून सर्व देवही हादरले.
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् । यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ।। ७.२२.
यम रावणावर दंडाने प्रहार करायला निघाला असता, ब्रह्मा स्वतः यमासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला—
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम । न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ।। ७.२२.
वैवस्वता, महाबाहू, या राक्षसाचा वध तुझ्या दंडाने तुला करता येणार नाही, कारण तो तुझ्या अधिकारात नाही.
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव । स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ।। ७.२२.
मी त्याला वर दिला आहे, हे त्रिदशांमध्ये श्रेष्ठा; म्हणून मी जे वचन दिले ते खोटे ठरवू नकोस.
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा । त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ।। ७.२२.
जो कोणी, देव असो वा माणूस, माझे वचन खोटे ठरवेल, त्याने जणू तिन्ही लोकांना खोटे ठरवले, यात शंका नाही.
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये । प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ।। ७.२२.
रागाने सोडलेला हा भयंकर दंड, प्रिय-अप्रिय असा भेद न करता, सर्व प्रजांचा संहार करतो आणि तिन्ही लोकांना भीती दाखवतो.
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः । कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ।। ७.२२.
हा काळदंड सर्व प्राण्यांसाठी अमोघ आणि अपरिमित तेजाचा आहे; मृत्यूला पुढे करून मी तो पूर्वी निर्माण केला.