येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् । कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् । यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ।। ७.२२.
ज्याच्या द्वारे हे अखंड त्रैलोक्य आवरले जाते, असा मूर्तिमंत काळदंड त्याच्या बाजूला उभा होता, जणू यमाचे दिव्य अस्त्र ज्वलंत तेजाने प्रकट झाले.
तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।। ७.२२.
त्याच्या शेजारी काळाच्या निर्दोष फासांनी वेढा घातला होता.
पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ।। ७.२२.
तेथे एक गदा ठामपणे उभी होती, जणू अग्नीच्या स्पर्शासारखी तेजस्वी.
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः । कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ।। ७.२२.
मग तीनही लोकांत खळबळ उडाली आणि देवताही थरथरू लागल्या, कारण संतापलेला काळ सर्व जगाला भयभीत करणारा होता.
ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान् । प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ।। ७.२२.
तेव्हा सारथ्याने तेजस्वी, उजळ घोड्यांना जोरात हाकले आणि भीषण गर्जना करत जिथे राक्षसांचा राजा उभा होता तिथे गेला.
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः । प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ।। ७.२२.
क्षणातच, इंद्राच्या घोड्यांसारखे ते घोडे, मनासारख्या वेगाने यमाला जिथे ती लढाई सुरू होती तिथे घेऊन गेले.
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् । सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ।। ७.२२.
मृत्यूसह आलेला तो भयंकर रथ पाहून राक्षसांच्या राजाचे मंत्री घाबरून अचानक पळून गेले.
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः । नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ।। ७.२२.
भीतीने गोंधळून, मनात धैर्य उरले नाही म्हणून त्यांनी 'आम्ही इथे लढू शकत नाही' असे म्हणून सर्व दिशांना पांगले.
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् । नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ।। ७.२२.
पण तो जगाला घाबरवणारा रथ पाहूनही रावण ढळला नाही, त्याच्या मनात भीतीही आली नाही.
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् । यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ।। ७.२२.
मग यमाने रावणाजवळ जाऊन रागाने शूल आणि भाले फेकले आणि रावणाच्या शरीरातील महत्वाच्या जागांवर घाव घातला.
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह । तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ।। ७.२२.
पण रावण शांत राहून, वैवस्वताच्या रथावर जणू मेघ पाऊस पाडतो तसा बाणांचा मारा केला.
ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि (पात्यमानो) । नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ।। ७.२२.
मग त्या मोठ्या भाल्यासारख्या बाणांनी छातीवर घाव बसल्याने तो राक्षस वेदनेने कळवळला आणि प्रत्युत्तर देऊ शकला नाही.
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा । सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ।। ७.२२.
अशा प्रकारे, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या यमाने विविध शस्त्रांनी सात रात्रीपर्यंत त्या शत्रूला लढाईत बेशुद्ध आणि मागे हटवले.
तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः । जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ।। ७.२२.
त्या वेळी, विजयाची इच्छा असलेल्या आणि युद्धात मागे न हटणाऱ्या यम आणि राक्षस यांच्यात प्रचंड गोंधळाचा संग्राम झाला.
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ।। ७.२२.
मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि मोठे ऋषी, प्रजापतींच्या पुढाकाराने त्या रणभूमीवर एकत्र आले.
संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा । राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ।। ७.२२.
तेव्हा जणू सृष्टीच्या अंतासारखे, राक्षसांचा प्रमुख आणि प्रेतांचा स्वामी दोघेही प्रचंड रागावले.
राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् । निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ।। ७.२२.
राक्षसांचा राजा, इंद्राच्या वज्रासारखा तेजस्वी धनुष्य ताणून, आकाश सतत बाणांनी भरून टाकू लागला.
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् । यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ।। ७.२२.
त्याने चार बाणांनी मृत्यूला, सात बाणांनी सारथ्याला जखमी केले आणि शंभर हजार जलद बाणांनी यमाच्या शरीरातील महत्वाच्या जागांवर घाव घातला.
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत । ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ।। ७.२२.
मग रागाने भरलेल्या यमाच्या तोंडातून ज्वाळांनी वेढलेली, धुराने भरलेली आणि प्रचंड श्वासासह प्रकट झालेली कोपाग्नी निर्माण झाली.
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ । प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ।। ७.२२.
हे अद्भुत दृश्य देव आणि दानव यांच्या उपस्थितीत पाहून मृत्यू आणि काळ दोघेही आनंदित आणि प्रचंड उत्तेजित झाले.
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत । मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् । नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।। ७.२२.
मग मृत्यू अधिकच रागावून वैवस्वताला म्हणाला, 'माझी सुटका कर, मी या पापी राक्षसाचा नाश करतो; कारण आज या राक्षसाचा काळ संपला आहे, त्याची मर्यादा आली आहे.'
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा । विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ।। ७.२२.
हिरण्यकशिपू, तेजस्वी नमुचि, शंबर, विसंधी, धूमकेतू आणि विरोचनाचा पुत्र बळी,
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च । राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।। ७.२२.
दंभू हा दैत्यांचा मोठा राजा, वृत्र, बाण, तसेच शास्त्रज्ञ राजर्षी, आणि गंधर्व व बलवान सर्प हे सर्व,
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः । युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।। ७.२२.
ऋषी, सर्प, दैत्य, यक्ष आणि अप्सरांचा समूह, आणि युगाच्या बदलाच्या वेळी, समुद्रांसह ही पृथ्वी,
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा । एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।। ७.२२.
हे सर्व पर्वत, नद्या, झाडांसह नष्ट झाले आहेत, राजन. आणि असे कित्येक बलवान, भयंकर जीवही,
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ।। ७.२२.
मी हे सर्व पडताना पाहिले आहे—मग या राक्षसाचे काय?
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् । नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ।। ७.२२.
माझी सुटका कर, धर्मज्ञा, जेणेकरून मी त्याला मारू शकेन; कारण मी ज्यांना पाहिले, ते कितीही बलवान असले तरी, कोणीही वाचले नाही.
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः । स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ।। ७.२२.
हे माझे स्वतःचे बळ नाही, ही निसर्गाचीच मर्यादा आहे; मी ज्याला पाहतो, तो एक क्षणही जगू शकत नाही.
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ।। ७.२२.
त्याची ही वचने ऐकून धर्मराज तेजस्वी म्हणाला, 'तू थांब, मी त्याला ठार करतो.'
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ।। ७.२२.
मग वैवस्वत प्रभू, रागाने डोळे लाल करून, हातात काळाचा अमोघ दंड उचलू लागला.