विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम् ।। ७.२०.
मी स्वतः यम आणि राक्षस यांच्या भेटीचा साक्षीदार होईन.
एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः । आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ।। ७.२१.
असं विचार करून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण झपाट्याने यमाच्या निवासस्थानी गेला, जे काही घडलं ते सांगण्यासाठी.
अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् । विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ।। ७.२१.
तेथे त्याने अग्नीच्या उपस्थितीत असलेल्या देव यमाला पाहिलं, जो प्रत्येक जीवाचं कर्मानुसार नियमन करत होता.
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् । अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ।। ७.२१.
महार्षी नारद तिथे आलेला पाहून, यमाने त्याचे योग्य आदरातिथ्य करून, तो सुखाने बसला असताना धर्माप्रमाणे त्याच्याशी बोलला.
कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति । किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ।। ७.२१.
देवर्षे, सर्व काही ठीक आहे ना? धर्म कमी होत नाही ना? देव आणि गंधर्वांनी सन्मानित असलेल्या तुझ्या या येण्याचं कारण काय आहे?
अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः । श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ।। ७.२१.
तेव्हा भगवंत ऋषी नारद म्हणाले, "ऐका, मी सांगतो; योग्य ती उपाययोजना करा."
एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः । उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ।। ७.२१.
हे पितरांचे राजा, हा दहा डोके असलेला निशाचर आपल्या कठीण विजयासाठी तुझ्यावर वर्चस्व मिळवायला येतो आहे.
एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो । दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ।। ७.२१.
म्हणूनच मी, प्रभो, घाईने आलो आहे. आज तुझ्या दंडाचा काय परिणाम होईल?
एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् । ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ।। ७.२१.
इतक्यात, त्यांनी त्या राक्षसाचं तेजस्वी विमान येताना पाहिलं, जे सूर्याप्रमाणे चमकत होतं आणि पाहायला कठीण होतं.
तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः । कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२१.
त्या पुष्पक विमानाच्या तेजाने त्या बलाढ्याने सगळा प्रदेश अंधारमय केला आणि तो जवळ आला.
सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः । प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ।। ७.२१.
तेथे त्या दहा डोके असलेल्या बलाढ्याने काही जीवांना त्यांच्या चांगल्या कर्माचे फळ भोगताना आणि काहींना वाईट कर्माचे फळ भोगताना पाहिलं.
अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह । यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ।। ७.२१.
त्याने यमाच्या सैनिकांना व त्याच्या सहकाऱ्यांसह, भीषण रूप असलेल्या, भयंकर आणि कठोर यमपुरुषांना पाहिलं.
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः । क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ।। ७.२१.
त्याने शरीरधारकांना मारले जाताना, यातना भोगताना, मोठ्याने ओरडताना आणि तीव्र वेदनेने विव्हळताना पाहिलं.
कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ।। ७.२१.
त्याने त्यांना कृमी आणि भयंकर कुत्र्यांनी खाताना पाहिलं.
क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः । सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ।। ७.२१.
त्याने भीतीदायक शब्द बोलणाऱ्या आवाज ऐकले आणि अनेकांना रक्ताने भरलेल्या वैतरणी नदीत ओढले जाताना पाहिलं.
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः । असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।। ७.२१.
त्याने पुन्हा पुन्हा तापलेल्या वाळूत तडफडणारे, आणि असिपत्रवनात अधार्मिकांना छेदले जाताना पाहिलं.
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि । पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि ।। ७.२१.
त्याने रौरव नरकात, क्षारनदीत, आणि धारधारी पात्यांवर, तहानलेले आणि उपाशी, पाणी मागताना पाहिलं.
शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् । मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः ।। ७.२१.
त्याने मृतदेह, कृश, दुःखी, रंग उडालेले, विस्कटलेले केस असलेले, घाण आणि चिखलाने माखलेले, दीन, आणि वेदनेने धावत असलेले पाहिले.
ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः । कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः । प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः ।। ७.२१.
रावणाने वाटेत शेकडो, हजारो लोक पाहिले; काही मोठ्या घरांमध्ये गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या आवाजात आनंदाने हसत-खेळत होते, आपल्या चांगल्या कर्मामुळे सुख उपभोगत होते.
गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः । गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ।। ७.२१.
त्याने गायी, जमीन, अन्न आणि घरे दान करणारे लोक पाहिले, जे आपापल्या कर्माचे फळ मिळवत आनंदात होते.
सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ।। ७.२१.
ते लोक सोनं, रत्ने, मोत्यांनी सजलेले होते आणि त्यांच्या आजूबाजूला सुंदर स्त्रिया होत्या.
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा । ददर्श सुमहाबाहू रावणो राक्षसाधिपः ।। ७.२१.
तेथे रावण या बलाढ्य राक्षसाधिपतीने धर्मशील लोकांना आपल्या तेजाने उजळून निघालेले आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ दिसणारे पाहिले.
ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः । रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ।। ७.२१.
मग रावणाने, आपल्या सामर्थ्याने आणि धैर्याने, स्वतःच्या वाईट कर्मामुळे त्रास भोगणाऱ्यांना जबरदस्तीने सोडवले.
प्राणिनो मोचितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा । सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम् ।। ७.२१.
दशमुख राक्षसाने मुक्त केलेल्या त्या जीवांना काही काळ अनपेक्षित आणि अकल्पित सुख मिळाले.
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा । प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ।। ७.२१.
महान राक्षसाने जेव्हा त्या मृतात्म्यांना सोडवले, तेव्हा मृतांचे रक्षक अत्यंत रागावून राक्षसाधिपतीवर तुटून पडले.
ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः । धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम् ।। ७.२१.
मग सर्व दिशांनी मोठा गोंगाट उठला, कारण धर्मराजाच्या शूर सैनिकांनी एकदम धाव घेतली.
ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः । पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ।। ७.२१.
शेकडो-हजारो शूरवीरांनी भाले, गदा, त्रिशूळ, मुसळ, शक्ती, तोमर अशा शस्त्रांनी पुष्पकावर वर्षाव केला.
तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च । पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ।। ७.२१.
मधमाशा जशा पोळे फोडतात तशी त्यांनी पुष्पकाच्या आसने, राजवाडे, कठडे आणि तोरणे पटकन फोडली.
देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे । भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ।। ७.२१.
देवतांसाठी असलेले ते पुष्पक विमान युद्धात तुटत होते, पण ब्रह्मतेजामुळे ते पूर्णपणे नष्ट होत नव्हते.
असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः । शूराणामग्रयातऽणां सहस्राणि शतानि च ।। ७.२१.
त्या महात्म्याची सेना अगणित आणि प्रचंड होती; तिच्या पुढे शेकडो-हजारो शूरवीर होते.