तस्मादेवमहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः । गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ।। ७.२०.
म्हणूनच, ब्राह्मण, मी आता वैवस्वताचा वध करण्यासाठी निघालो आहे; मी दक्षिण दिशेला जात आहे, जिथे सूर्यपुत्र राजा राहतो.
मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना । अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ।। ७.२०.
कारण, प्रभो, मी रागाने आणि युद्धाची इच्छा धरून, चारही दिशांचे रक्षक जिंकायचे असे वचन दिले आहे.
तदिह प्रस्थितो ऽहं वै प्रेतराजपुरं प्रति । प्राणिसङ्क्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ।। ७.२०.
म्हणूनच, मी प्रेतराजाच्या नगरीकडे निघालो आहे, ज्या मृत्यूने सर्व जीवांना त्रास दिला आहे, त्यालाच आता मी मृत्यूच्या अधीन करणार आहे.
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च । प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः ।। ७.२०.
असे म्हणून दशग्रीवाने त्या ऋषीला वंदन केले आणि आपल्या मंत्र्यांसह दक्षिण दिशेला निघून गेला.
नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ।। ७.२०.
पण नारद, प्रचंड तेज असलेला, काही काळ ध्यानस्थ झाला, तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ होता, जणू धूर नसलेला अग्नीच.
येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः । क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम् ।। ७.२०.
ज्याने इंद्रासह तीनही लोकं, चल-अचल सर्वांना त्रास दिला, त्याचे आयुष्य संपल्यावर धर्म आणि काळ त्याला कसे जिंकतील?
स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः । लब्धसञ्ज्ञा विजेष्यन्ते लोका यस्य महात्मनः ।। ७.२०.
जो स्वतःच्या दानांचा साक्षी आहे, जणू दुसरा अग्नीच, ज्याच्या आज्ञेने हे लोक जिंकले जातात, त्या महात्म्याला कोण जिंकू शकेल?
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः । तं कथं राक्षसेन्द्रो ऽसौ स्वयमेव गमिष्यति ।। ७.२०.
ज्याच्या भीतीने तीनही लोकं नेहमी पळतात, त्या राक्षसांच्या राजाला तो स्वतः कसा जाऊ शकेल?
यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा । त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते ।। ७.२०.
जो सृष्टीकर्ता आणि पालनकर्ता आहे, चांगल्या-वाईट कर्मांचा दाता आहे, ज्याने त्रिलोक जिंकले, त्याला कोण जिंकू शकेल?
अपरं किन्तु कृत्वायं विधानं संविधास्यति । कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ।। ७.२०.
तरीही, तो काहीतरी वेगळे उपाय करून हे घडवून आणेल. मला कुतूहल वाटते, म्हणून मी यमाच्या निवासाकडे जाणार आहे.
विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम् ।। ७.२०.
मी स्वतः यम आणि राक्षस यांच्या भेटीचा साक्षीदार होईन.
एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः । आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ।। ७.२१.
असं विचार करून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण झपाट्याने यमाच्या निवासस्थानी गेला, जे काही घडलं ते सांगण्यासाठी.
अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् । विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ।। ७.२१.
तेथे त्याने अग्नीच्या उपस्थितीत असलेल्या देव यमाला पाहिलं, जो प्रत्येक जीवाचं कर्मानुसार नियमन करत होता.
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् । अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ।। ७.२१.
महार्षी नारद तिथे आलेला पाहून, यमाने त्याचे योग्य आदरातिथ्य करून, तो सुखाने बसला असताना धर्माप्रमाणे त्याच्याशी बोलला.
कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति । किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ।। ७.२१.
देवर्षे, सर्व काही ठीक आहे ना? धर्म कमी होत नाही ना? देव आणि गंधर्वांनी सन्मानित असलेल्या तुझ्या या येण्याचं कारण काय आहे?
अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः । श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ।। ७.२१.
तेव्हा भगवंत ऋषी नारद म्हणाले, "ऐका, मी सांगतो; योग्य ती उपाययोजना करा."
एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः । उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ।। ७.२१.
हे पितरांचे राजा, हा दहा डोके असलेला निशाचर आपल्या कठीण विजयासाठी तुझ्यावर वर्चस्व मिळवायला येतो आहे.
एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो । दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ।। ७.२१.
म्हणूनच मी, प्रभो, घाईने आलो आहे. आज तुझ्या दंडाचा काय परिणाम होईल?
एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् । ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ।। ७.२१.
इतक्यात, त्यांनी त्या राक्षसाचं तेजस्वी विमान येताना पाहिलं, जे सूर्याप्रमाणे चमकत होतं आणि पाहायला कठीण होतं.
तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः । कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२१.
त्या पुष्पक विमानाच्या तेजाने त्या बलाढ्याने सगळा प्रदेश अंधारमय केला आणि तो जवळ आला.
सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः । प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ।। ७.२१.
तेथे त्या दहा डोके असलेल्या बलाढ्याने काही जीवांना त्यांच्या चांगल्या कर्माचे फळ भोगताना आणि काहींना वाईट कर्माचे फळ भोगताना पाहिलं.
अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह । यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ।। ७.२१.
त्याने यमाच्या सैनिकांना व त्याच्या सहकाऱ्यांसह, भीषण रूप असलेल्या, भयंकर आणि कठोर यमपुरुषांना पाहिलं.
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः । क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ।। ७.२१.
त्याने शरीरधारकांना मारले जाताना, यातना भोगताना, मोठ्याने ओरडताना आणि तीव्र वेदनेने विव्हळताना पाहिलं.
कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ।। ७.२१.
त्याने त्यांना कृमी आणि भयंकर कुत्र्यांनी खाताना पाहिलं.
क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः । सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ।। ७.२१.
त्याने भीतीदायक शब्द बोलणाऱ्या आवाज ऐकले आणि अनेकांना रक्ताने भरलेल्या वैतरणी नदीत ओढले जाताना पाहिलं.
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः । असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।। ७.२१.
त्याने पुन्हा पुन्हा तापलेल्या वाळूत तडफडणारे, आणि असिपत्रवनात अधार्मिकांना छेदले जाताना पाहिलं.
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि । पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि ।। ७.२१.
त्याने रौरव नरकात, क्षारनदीत, आणि धारधारी पात्यांवर, तहानलेले आणि उपाशी, पाणी मागताना पाहिलं.
शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् । मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः ।। ७.२१.
त्याने मृतदेह, कृश, दुःखी, रंग उडालेले, विस्कटलेले केस असलेले, घाण आणि चिखलाने माखलेले, दीन, आणि वेदनेने धावत असलेले पाहिले.
ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः । कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः । प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः ।। ७.२१.
रावणाने वाटेत शेकडो, हजारो लोक पाहिले; काही मोठ्या घरांमध्ये गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या आवाजात आनंदाने हसत-खेळत होते, आपल्या चांगल्या कर्मामुळे सुख उपभोगत होते.
गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः । गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ।। ७.२१.
त्याने गायी, जमीन, अन्न आणि घरे दान करणारे लोक पाहिले, जे आपापल्या कर्माचे फळ मिळवत आनंदात होते.