क्वचिद्वादित्रनृत्यादि सेव्यते मुदितैर्जनैः । रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ।। ७.२०.
कधी काही लोक आनंदाने गाणं-बजावणं, नृत्य यात रमतात; तर काही दुःखी लोक डोळ्यातून धारा वाहत रडतात.
मातापितृसुतस्नेहैर्भार्याबन्धुमनोरमैः । मोहितो ऽयं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ।। ७.२०.
आई-वडील, मुलं, पत्नी, नातेवाईक आणि मनाला आनंद देणाऱ्या गोष्टींमध्ये गुंतून हा लोक मोहात पडतो, आणि स्वतःचं दुःख त्याला कळतच नाही.
अलमेनं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् । जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ।। ७.२०.
हे जग पुरे त्रास देऊ नकोस, कारण हे भ्रमाने व्यापले गेले आहे. हे सौम्य, तुझ्यामुळे मर्त्यलोक जिंकले गेले आहे, यात काहीच शंका नाही.
अवश्यमेभिः सर्वैश्च गन्तव्यं यमसादनम् । तन्निगृह्णीष्व पौलस्त्य यमं परपुरञ्जय ।। ७.२०.
सर्वांना शेवटी यमाच्या निवासस्थानी जायलाच लागते. म्हणून, पौलस्त्य, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता, तू यमालाच जिंकून दाखव.
तस्मिञ्जिते जितं सर्वं भवत्येव न संशयः । एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमानं स्वतेजसा । अब्रवीन्नारदं तत्र सम्प्रहस्याभिवाद्य च ।। ७.२०.
तो जिंकला की सर्व काही जिंकलेच समज, यात शंका नाही. असे म्हटल्यावर, आपल्या तेजाने उजळलेला लंकेचा राजा हसला, नारदाला वंदन केले आणि तेथे बोलू लागला.
महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय । अहं समुद्यतो गन्तुं विजयार्थं रसातलम् ।। ७.२०.
महर्षे, देव आणि गंधर्वांच्या क्रीडा आणि युद्धाला प्रिय असणाऱ्या, मी आता विजयासाठी रसातळात जाण्याचा निर्धार केला आहे.
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे । समुद्रममृतार्थं च मथिष्यामि रसालयम् ।। ७.२०.
मग मी तीनही लोकं जिंकून, नाग आणि देवांना आपल्या अधीन करून, अमृतासाठी समुद्र मथन करणार आहे.
अथाब्रवीदृशग्रीवं नारदो भगवानृषिः । क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वया ह्यन्येन गम्यते ।। ७.२०.
तेव्हा भगवंत ऋषी नारदाने दशग्रीवालाच विचारले, 'आता तू कोणत्या मार्गाने जात आहेस?'
अयं खलु सुदुर्गम्यः प्रेतराजपुरं प्रति । मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन ।। ७.२०.
हा मार्ग प्रेतराजाच्या नगरीकडे नेणारा आहे, आणि तो अत्यंत कठीण आहे, शत्रूंना हरवणाऱ्या.
स तु शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा दशाननः । उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ।। ७.२०.
मग दशाननाने शरद ऋतूतील मेघासारखा हास्य केला आणि 'ते झालेच' असे म्हणत हे शब्द बोलला.
तस्मादेवमहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः । गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ।। ७.२०.
म्हणूनच, ब्राह्मण, मी आता वैवस्वताचा वध करण्यासाठी निघालो आहे; मी दक्षिण दिशेला जात आहे, जिथे सूर्यपुत्र राजा राहतो.
मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना । अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ।। ७.२०.
कारण, प्रभो, मी रागाने आणि युद्धाची इच्छा धरून, चारही दिशांचे रक्षक जिंकायचे असे वचन दिले आहे.
तदिह प्रस्थितो ऽहं वै प्रेतराजपुरं प्रति । प्राणिसङ्क्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ।। ७.२०.
म्हणूनच, मी प्रेतराजाच्या नगरीकडे निघालो आहे, ज्या मृत्यूने सर्व जीवांना त्रास दिला आहे, त्यालाच आता मी मृत्यूच्या अधीन करणार आहे.
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च । प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः ।। ७.२०.
असे म्हणून दशग्रीवाने त्या ऋषीला वंदन केले आणि आपल्या मंत्र्यांसह दक्षिण दिशेला निघून गेला.
नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ।। ७.२०.
पण नारद, प्रचंड तेज असलेला, काही काळ ध्यानस्थ झाला, तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ होता, जणू धूर नसलेला अग्नीच.
येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः । क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम् ।। ७.२०.
ज्याने इंद्रासह तीनही लोकं, चल-अचल सर्वांना त्रास दिला, त्याचे आयुष्य संपल्यावर धर्म आणि काळ त्याला कसे जिंकतील?
स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः । लब्धसञ्ज्ञा विजेष्यन्ते लोका यस्य महात्मनः ।। ७.२०.
जो स्वतःच्या दानांचा साक्षी आहे, जणू दुसरा अग्नीच, ज्याच्या आज्ञेने हे लोक जिंकले जातात, त्या महात्म्याला कोण जिंकू शकेल?
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः । तं कथं राक्षसेन्द्रो ऽसौ स्वयमेव गमिष्यति ।। ७.२०.
ज्याच्या भीतीने तीनही लोकं नेहमी पळतात, त्या राक्षसांच्या राजाला तो स्वतः कसा जाऊ शकेल?
यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा । त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते ।। ७.२०.
जो सृष्टीकर्ता आणि पालनकर्ता आहे, चांगल्या-वाईट कर्मांचा दाता आहे, ज्याने त्रिलोक जिंकले, त्याला कोण जिंकू शकेल?
अपरं किन्तु कृत्वायं विधानं संविधास्यति । कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ।। ७.२०.
तरीही, तो काहीतरी वेगळे उपाय करून हे घडवून आणेल. मला कुतूहल वाटते, म्हणून मी यमाच्या निवासाकडे जाणार आहे.
विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम् ।। ७.२०.
मी स्वतः यम आणि राक्षस यांच्या भेटीचा साक्षीदार होईन.
एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः । आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ।। ७.२१.
असं विचार करून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण झपाट्याने यमाच्या निवासस्थानी गेला, जे काही घडलं ते सांगण्यासाठी.
अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् । विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ।। ७.२१.
तेथे त्याने अग्नीच्या उपस्थितीत असलेल्या देव यमाला पाहिलं, जो प्रत्येक जीवाचं कर्मानुसार नियमन करत होता.
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् । अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ।। ७.२१.
महार्षी नारद तिथे आलेला पाहून, यमाने त्याचे योग्य आदरातिथ्य करून, तो सुखाने बसला असताना धर्माप्रमाणे त्याच्याशी बोलला.
कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति । किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ।। ७.२१.
देवर्षे, सर्व काही ठीक आहे ना? धर्म कमी होत नाही ना? देव आणि गंधर्वांनी सन्मानित असलेल्या तुझ्या या येण्याचं कारण काय आहे?
अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः । श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ।। ७.२१.
तेव्हा भगवंत ऋषी नारद म्हणाले, "ऐका, मी सांगतो; योग्य ती उपाययोजना करा."
एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः । उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ।। ७.२१.
हे पितरांचे राजा, हा दहा डोके असलेला निशाचर आपल्या कठीण विजयासाठी तुझ्यावर वर्चस्व मिळवायला येतो आहे.
एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो । दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ।। ७.२१.
म्हणूनच मी, प्रभो, घाईने आलो आहे. आज तुझ्या दंडाचा काय परिणाम होईल?
एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् । ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ।। ७.२१.
इतक्यात, त्यांनी त्या राक्षसाचं तेजस्वी विमान येताना पाहिलं, जे सूर्याप्रमाणे चमकत होतं आणि पाहायला कठीण होतं.
तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः । कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२१.
त्या पुष्पक विमानाच्या तेजाने त्या बलाढ्याने सगळा प्रदेश अंधारमय केला आणि तो जवळ आला.