प्राणश्यत तदा सर्वं हव्यं हुतमिवानले । युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम् ।। ७.१९.
मग ते सर्व सैन्य अग्नीतील आहुतीसारखे नष्ट झाले; खूप वेळ शौर्याने लढूनही शेवटी ते संपले.
प्रज्वलन्तं तमासाद्य क्षिप्रमेवावशेषितम् । प्राविशत्सङ्कुलं तत्र शलभा इव पावकम् । नश्यति स्म बलं तत्र हव्यं हुतमिवानले ।। ७.१९.
त्या प्रज्वलित सैन्याला भिडताच ते क्षणात संपले; जसे पतंग ज्वाळेत जातात तसे सैनिक गोंधळात पडले आणि आहुतीसारखे नष्ट झाले.
सो ऽपश्यत्तन्नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महाबलम् । महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा ।। ७.१९.
राजाने पाहिले की त्याचे बलाढ्य सैन्य नष्ट होत आहे, जसे शेकडो वनातील नद्या मोठ्या समुद्रात विलीन होतात.
ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन्स्वयम् । आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्च्छितः ।। ७.१९.
मग राजा स्वतः इंद्राच्या धनुष्यासारखे धनुष्य ताणून, प्रचंड रागाने रावणासमोर उभा राहिला.
अनरण्येन ते ऽमात्या मारीचशुकसारणाः । प्रहस्तसहिता भग्ना व्यद्रवन्त मृगा इव ।। ७.१९.
अनरण्याने तुझे मंत्री—मारीच, शुक, सारण आणि प्रहस्त—यांना पराभूत केले आणि ते हरिणांसारखे पळून गेले.
ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि । तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।। ७.१९.
मग इक्ष्वाकू कुळाचा आनंद असलेल्या राजाने राक्षसराजाच्या डोक्यावर आठशे बाणांचा वर्षाव केला.
तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् । वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो गिरिमूर्धनि ।। ७.१९.
पण ते बाण पडले तरी कुठेही इजा झाली नाही, जसे ढगांतून पडणारा पाऊस पर्वताच्या शिखराला काहीही करीत नाही.
ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा । तलेनाभिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ।। ७.१९.
मग राक्षसांचा राजा रागाने त्या राजाच्या डोक्यावर तळहाताने मारला आणि तो रथावरून खाली पडला.
स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः । वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो यथा ।। ७.१९.
तो राजा जमिनीवर पडला, त्याचे अंग थरथरत होते; जणू वज्राने झाड कोसळावे तसे तो पडला.
तं प्रहस्याब्रवीद्द्रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् । किमिदानीं फलं प्राप्तं त्वया मां प्रति युद्ध्यता ।। ७.१९.
राक्षस हसत म्हणाला, 'इक्ष्वाकू, पृथ्वीच्या राज्या, माझ्याशी लढून तुला आता काय फळ मिळाले?'
त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप । शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ।। ७.१९.
'तीनही लोकांत असा कोणी नाही जो माझ्याशी समोरासमोर लढू शकेल; राजन, मला वाटते तू भोगात रमला आहेस आणि माझे बळ तुला कळत नाही.'
तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् । किं शक्यमिह कर्तुं वै कालो हि दुरतिक्रमः ।। ७.१९.
त्याने असे बोलल्यावर, राजा मंदावलेल्या इंद्रियांनी म्हणाला, 'इथे आता काय करता येईल? कारण काळाला कोणीही टाळू शकत नाही.'
नह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना । कालेनैव विपन्नो ऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ।। ७.१९.
'हे स्वतःचे कौतुक करणाऱ्या राक्षसा, मी तुझ्यामुळे हरलो नाही; काळामुळेच मी पडतो आहे, तू फक्त निमित्त आहेस.'
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये । नह्यहं विमुखी रक्षो युध्यमानस्त्वया हतः ।। ७.१९.
'आता माझा प्राण संपत असताना मी काय करू शकतो? मी पळून गेलो नाही, की तुझ्या हातून पळता पळता मारला गेलो नाही.'
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस । यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ७.१९.
इक्ष्वाकू कुळाचा मान ठेवून मी तुला काही सांगतो, राक्षसांनो — मी जर काही दान दिलं असेल, काही यज्ञ केला असेल, किंवा चांगलं तप केलं असेल,
उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । रामो दाशरथिर्नाम यस्ते प्राणान्हरिष्यति ।। ७.१९.
तर या महान इक्ष्वाकू कुळात दशरथांचा राम नावाचा एक पुत्र जन्माला येईल — तोच तुझा प्राण घेईल.
ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः । तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।। ७.१९.
त्या शापाचा उच्चार होताच, देवांनी वाजवलेल्या दुंदुभी वाजल्या आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् । स्वर्गते च नृपे तस्मिन्राक्षसः सो ऽपसर्पत ।। ७.१९.
नंतर तो राजांचा राजा स्वर्गात गेला; आणि राजा स्वर्गवासी झाल्यावर तो राक्षस तिथून निघून गेला.
ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः । आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिपुङ्गवम् ।। ७.२०.
मग पृथ्वीवर माणसांना घाबरवत असताना, त्या राक्षसांचा राजा घनदाट ढगात नारद या श्रेष्ठ ऋषीला भेटला.
तस्याभिवादनं कृत्वा दशग्रीवो निशाचरः । अब्रवीत्कुशलं पृष्ट्वा हेतुमागमनस्य च ।। ७.२०.
दशग्रीव या निशाचराने त्याला नमस्कार केला, त्याची कुशल विचारली आणि येण्याचं कारण विचारून बोलायला सुरुवात केली.
नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः । अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ।। ७.२०.
महातेजस्वी, तेजाने उजळलेला देवर्षी नारद ढगावर उभा राहून पुष्पकात बसलेल्या रावणाला म्हणाला,
राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत । प्रीतो ऽस्म्यभिजनोपेतविक्रमैरूर्जितैस्तव ।। ७.२०.
राक्षसांचा अधिपती, विश्व्रवसाचा पुत्र, सौम्य, इथेच थांब — तुझ्या कुलाचा आणि तुझ्या पराक्रमाचा मला खूप अभिमान वाटतो.
विष्णुना दैत्यघातैश्च गन्धर्वोरगधर्षणैः । त्वया समं विमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ।। ७.२०.
विष्णूशी केलेल्या युद्धांनी, दैत्यांचा वध, गंधर्व आणि नागांना त्रास दिल्यामुळे, आणि तुझ्या पराक्रमामुळे मी फारच संतुष्ट आहे.
किंचिद्वक्ष्यामि तावत्ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि । श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षससत्तम । तन्मे निगदतस्तात समाधिं श्रवणे कुरु ।। ७.२०.
आता मी तुला काही सांगतो, ते ऐकावं असं तुला वाटत असेल तर नीट ऐक. ऐकल्यावर त्याप्रमाणे वागावं लागेल, राक्षसश्रेष्ठा. म्हणून, मुला, मी सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐक.
किमयं वध्यते तात त्वया ऽवध्येन दैवतैः । हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ।। ७.२०.
मुला, देवांनी ज्या माणसाचं रक्षण केलंय, त्याचा वध तू करू शकशील का? मृत्यूच्या अधीन झाल्यावर हा जग तर आधीच नष्ट झाल्यासारखा आहे.
्तम । देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । अवध्येन त्वया लोकः क्लेष्टुं युक्तो न मानुषः ।। ७.२०.
देव, दानव, दैत्य, यक्ष, गंधर्व आणि राक्षस — या सर्वांपासून तुला मारता येत नाही, म्हणून तू जगाला त्रास देऊ शकतोस; पण माणसांपासून मात्र नाही.
नित्यं श्रेयसि सम्मूढं महद्भिर्व्यसनैर्वृतम् । हन्यात्कस्तादृशं लोकं जराव्याधिशतैर्युतम् ।। ७.२०.
सदैव श्रेष्ठ कल्याणाचा विसर पडलेला, मोठ्या दुःखांनी वेढलेला आणि वारंवार रोग व म्हातारपणाने त्रस्त असलेला असा हा लोक — असं लोक कोण नष्ट करील?
तैस्तैरनिष्टोपगमैरजस्रं यत्र कुत्र कः । मतिमान्मानुषे लोके युद्धेन प्रणयी भवेत् ।। ७.२०.
या माणसांच्या जगात, सतत वेगवेगळ्या दुःखांनी ग्रासलेलं, शहाणा माणूस युद्धाचा विचार तरी कसा करेल?
क्षीयमाणं दैवहतं श्रुत्पिपासाजरादिभिः । विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा ।। ७.२०.
नशिबाने मारलेलं, भूक, तहान, म्हातारपण, दुःख आणि शोक यांनी गोंधळलेलं, हळूहळू संपत चाललेलं हे जग — तू नष्ट करू नकोस.
पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वर मानुषम् । मूढमेवं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ।। ७.२०.
राक्षसाधिपती, महाबाहू, पाहा — हे माणसांचं जग किती गोंधळलेलं आणि विचित्र आहे; त्याचा मार्ग कुणालाच कळत नाही.