केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् । विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ।। ७.१६.
कशाच्या सामर्थ्याने भोलेनाथ इथे नेहमी राजासारखे खेळ करतात, हे मला समजून घ्यायचं आहे; त्यांना इथे असलेला धोका कळत नाही.
एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते । तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत ।। ७.१६.
असे म्हणून, हे राम, त्याने आपले हात पर्वतावर ठेवले आणि तो पर्वत जोरात हलवू लागला; त्यामुळे तो पर्वत थरथरू लागला.
चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः । चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम् ।। ७.१६.
त्या पर्वताच्या हालचालीमुळे देवांचे गण सुद्धा हादरले; आणि त्या वेळी महेश्वराला बिलगलेली पार्वती सुद्धा हलली.
ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः । पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ।। ७.१६.
मग, हे राम, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हराने, सहजपणे आपल्या पायाच्या अंगठ्याने तो पर्वत दाबला.
पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः । विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ।। ७.१६.
त्यामुळे त्या पर्वताखाली त्याचे हात दाबले गेले आणि त्या राक्षसाचे मंत्री तिथे आश्चर्यचकित झाले.
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा । मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ।। ७.१६.
त्या वेळी, हातांना झालेल्या वेदनेने आणि रागाने त्या राक्षसाने असा मोठा गर्जना केला की, त्याने तिन्ही लोक हलवून टाकले.
मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये । तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। ७.१६.
त्याच्या मंत्र्यांना वाटलं की जणू काही युगाच्या शेवटी वज्राचा प्रहार झाला आहे; त्या वेळी, इंद्रासह सर्व देव सुद्धा हलले.
समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ।। ७.१६.
समुद्र सुद्धा अस्वस्थ झाले, पर्वत हलले; यक्ष, विद्याधर आणि सिद्ध यांनी, 'हे काय?' असं विचारलं.
अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् । तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ।। ७.१६.
तेव्हा त्याच्या मंत्र्यांनी त्याला रडताना पाहून सांगितले, "महादेव, नीलकंठ, उमापती यांना प्रसन्न कर."
तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन । स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ।। ७.१६.
"दशग्रीवा, त्यांच्या शिवाय इथे आपल्याला दुसरा आधार दिसत नाही. स्तुती करून, नम्र होऊन, त्यांच्याच शरण जा."
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति । एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ।। ७.१६.
"शंकर दयाळू आहे; तो प्रसन्न झाला तर तुला कृपा देईल." असे मंत्र्यांनी सांगितल्यावर त्याने वृषध्वजाची स्तुती केली.
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः । संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ।। ७.१६.
दशग्रीवाने वेगवेगळ्या स्तोत्रांनी, गाण्यांनी वंदन करत, हजार वर्षे रडतच घालवली.
ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः । मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम् ।। ७.१६.
मग महादेव प्रसन्न होऊन पर्वताच्या शिखरावर उभे राहिले आणि त्याचे हात सोडून, दशग्रीवालाच बोलले.
प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन । शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ।। ७.१६.
"दशग्रीवा, तुझ्या सामर्थ्यावर आणि शौर्यावर मी खूष आहे. पर्वत उचलताना तू जो भयंकर गर्जना केलीस—"
यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् । तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि ।। ७.१६.
"त्या गर्जनेमुळे तीनही लोकांत भीती पसरली. म्हणून, राजन, तुझे नाव 'रावण' असेल."
देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले । एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ।। ७.१६.
"देव, माणसे, यक्ष आणि पृथ्वीवरील इतर सर्वजण तुला 'रावण', म्हणजे जगाला रडवणारा, असेच म्हणतील."
गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि । मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ।। ७.१६.
"पौलस्त्यकुळातील राजा, आता तू ज्या वाटेने हवे तसे निर्धास्तपणे जा. माझ्या परवानगीने, राक्षसाधिपती, तू जाऊ शकतोस."
एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् । प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ।। ७.१६.
शंभूने असे सांगितल्यावर लंकेचा राजा स्वतः म्हणाला, "महादेव, तुम्ही जर प्रसन्न असाल तर मी मागतो तसा वर मला द्या."
अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः । राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ।। ७.१६.
"मी देव, गंधर्व, दानव, राक्षस, गुह्यक, नाग आणि इतर बलवान यांच्याकडून अमरत्व मिळवले आहे."
मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः । दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ।। ७.१६.
"माणसे आणि देव यांच्यात फार थोडे मला आवडतात. ब्रह्मा आणि तुझ्याकडून, त्रिपुरांतक, मला दीर्घायुष्य मिळाले आहे."
वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे । एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः ।। ७.१६.
"आता उरलेले आयुष्य आणि हवे ते शस्त्र तू मला दे." असे रावणाने म्हटल्यावर शंकर—
ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् । आयुषश्चावशेषं च स्थित्वा भूतपतिस्तदा ।। ७.१६.
त्यांनी तेजस्वी, चंद्रहास नावाचे महान खड्ग आणि उरलेले आयुष्यही त्याला दिले, भूतांचा स्वामी तिथे उभा राहून.
दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया । अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः ।। ७.१६.
ते सर्व देऊन शंभू म्हणाले, "हे तू कधीही तुच्छ मानू नकोस; तसं केलंस तर ते नक्कीच माझ्याकडे परत येईल."
एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः । अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम् ।। ७.१६.
अशा प्रकारे महेश्वरानेच त्याला 'रावण' हे नाव दिले. त्याने महादेवाला वंदन करून पुष्पक रथावर चढला.
ततो महीतले राम पर्यक्रामत रावणः । क्षत्ऺित्रयान्सुमहावीर्यान्बाधमान इतस्ततः ।। ७.१६.
मग, राम, रावण पृथ्वीवर फिरू लागला आणि इथून तिथून पराक्रमी क्षत्रियांना जिंकू लागला.
केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्ऺित्रया युद्धदुर्मदाः । तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः ।। ७.१६.
त्यातील काही तेजस्वी, शूर क्षत्रिय, युद्धात गर्विष्ठ, त्याचे आदेश न पाळल्यामुळे आपल्या सैन्यासह नष्ट झाले.
अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः । जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम् ।। ७.१६.
इतर काही जण, जे ज्ञानी म्हणून मानले जात, त्या राक्षसाचा पराभव अशक्य आहे हे जाणून, त्या गर्विष्ठ राक्षसाला म्हणाले, "आम्ही हरलो आहोत."
अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्स महीतले । हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः ।। ७.१७.
मग, राजन, बलाढ्य रावण पृथ्वीवर फिरत असताना हिमालयाच्या जंगलात गेला आणि तिथे भटकू लागला.
तत्रापश्यत्स वै कन्यां कृष्णाजिनजटाधराम् । आर्षेण विधिना युक्तां दीप्यन्तीं देवतामिव ।। ७.१७.
तिथे त्याने एक कन्या पाहिली, जी काळ्या कृष्णमृगाच्या कातड्यात आणि जटांमध्ये होती, ऋषींसारखी तपश्चर्या करत होती आणि एखाद्या देवतेसारखी तेजस्वी दिसत होती.
स दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् । काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव ।। ७.१७.
ती सुंदर आणि महान व्रतस्थ कन्या पाहून, रावणाच्या मनात वासना आणि मोह निर्माण झाला आणि तो हसत-हसत तिला विचारू लागला.