तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः । प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ।। ७.१६.
त्याचं वानरासारखं मुख पाहून तो राक्षस त्याची थट्टा करत मोठ्याने हसला, जणू काही पावसाळ्यात ढग पाऊस सोडतो तसं.
तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः । अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम् ।। ७.१६.
तेव्हा संतापलेले, शंकरांचे दुसरे रूप असलेले पवित्र नंदी, त्या राक्षसाकडे – समोर आलेल्या दशाननाकडे – बोलू लागले.
यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन । अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ।। ७.१६.
दशानना, तू माझ्या वानर रूपाची उपेक्षा करून, जणू वीज कोसळावी तसं मोठ्याने हसला आहेस.
तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः । उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ।। ७.१६.
म्हणूनच, माझ्यासारखे रूप आणि सामर्थ्य असलेले, माझ्या तेजासारखेच तेज असलेले वानर तुझ्या वंशाचा नाश करण्यासाठी जन्माला येतील.
नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः । युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ।। ७.१६.
त्यांच्या नखांनी आणि दातांनी ते शस्त्रासारखे भयंकर असतील, मनाने अतिशय वेगवान, युद्धासाठी वेडे, बळाने ओसंडून वाहणारे, आणि डोंगरासारखे धावून येणारे असतील.
ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् । व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ।। ७.१६.
ते सर्वजण एकत्र येऊन तुझा प्रचंड गर्व आणि अहंकार, तुझे मंत्री आणि पुत्र यांच्यासह नाहीसा करतील.
किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर । न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ।। ७.१६.
पण आता मी तुला मारू तरी कसा, हे निशाचर? तुला मारायचं नाही, कारण तुझ्या पूर्वीच्या कर्मांमुळे तू आधीच नष्ट झालेला आहेस.
इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।। ७.१६.
त्या महान आत्म्याने – देवाने – असे शब्द उच्चारल्यावर, देवांचे नगारे वाजू लागले आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः । पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ।। ७.१६.
पण त्या नंदीच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, तो बलवान दशानन त्या पर्वताजवळ गेला आणि असे बोलला:
पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः । तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ।। ७.१६.
माझ्या प्रवासात पुष्पकाची गती ज्या कारणाने थांबली, त्या तुझ्यासाठी मी हा पर्वत उपटून टाकतो, हे रक्षक.
केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् । विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ।। ७.१६.
कशाच्या सामर्थ्याने भोलेनाथ इथे नेहमी राजासारखे खेळ करतात, हे मला समजून घ्यायचं आहे; त्यांना इथे असलेला धोका कळत नाही.
एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते । तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत ।। ७.१६.
असे म्हणून, हे राम, त्याने आपले हात पर्वतावर ठेवले आणि तो पर्वत जोरात हलवू लागला; त्यामुळे तो पर्वत थरथरू लागला.
चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः । चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम् ।। ७.१६.
त्या पर्वताच्या हालचालीमुळे देवांचे गण सुद्धा हादरले; आणि त्या वेळी महेश्वराला बिलगलेली पार्वती सुद्धा हलली.
ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः । पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ।। ७.१६.
मग, हे राम, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हराने, सहजपणे आपल्या पायाच्या अंगठ्याने तो पर्वत दाबला.
पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः । विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ।। ७.१६.
त्यामुळे त्या पर्वताखाली त्याचे हात दाबले गेले आणि त्या राक्षसाचे मंत्री तिथे आश्चर्यचकित झाले.
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा । मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ।। ७.१६.
त्या वेळी, हातांना झालेल्या वेदनेने आणि रागाने त्या राक्षसाने असा मोठा गर्जना केला की, त्याने तिन्ही लोक हलवून टाकले.
मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये । तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। ७.१६.
त्याच्या मंत्र्यांना वाटलं की जणू काही युगाच्या शेवटी वज्राचा प्रहार झाला आहे; त्या वेळी, इंद्रासह सर्व देव सुद्धा हलले.
समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ।। ७.१६.
समुद्र सुद्धा अस्वस्थ झाले, पर्वत हलले; यक्ष, विद्याधर आणि सिद्ध यांनी, 'हे काय?' असं विचारलं.
अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् । तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ।। ७.१६.
तेव्हा त्याच्या मंत्र्यांनी त्याला रडताना पाहून सांगितले, "महादेव, नीलकंठ, उमापती यांना प्रसन्न कर."
तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन । स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ।। ७.१६.
"दशग्रीवा, त्यांच्या शिवाय इथे आपल्याला दुसरा आधार दिसत नाही. स्तुती करून, नम्र होऊन, त्यांच्याच शरण जा."
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति । एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ।। ७.१६.
"शंकर दयाळू आहे; तो प्रसन्न झाला तर तुला कृपा देईल." असे मंत्र्यांनी सांगितल्यावर त्याने वृषध्वजाची स्तुती केली.
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः । संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ।। ७.१६.
दशग्रीवाने वेगवेगळ्या स्तोत्रांनी, गाण्यांनी वंदन करत, हजार वर्षे रडतच घालवली.
ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः । मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम् ।। ७.१६.
मग महादेव प्रसन्न होऊन पर्वताच्या शिखरावर उभे राहिले आणि त्याचे हात सोडून, दशग्रीवालाच बोलले.
प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन । शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ।। ७.१६.
"दशग्रीवा, तुझ्या सामर्थ्यावर आणि शौर्यावर मी खूष आहे. पर्वत उचलताना तू जो भयंकर गर्जना केलीस—"
यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् । तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि ।। ७.१६.
"त्या गर्जनेमुळे तीनही लोकांत भीती पसरली. म्हणून, राजन, तुझे नाव 'रावण' असेल."
देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले । एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ।। ७.१६.
"देव, माणसे, यक्ष आणि पृथ्वीवरील इतर सर्वजण तुला 'रावण', म्हणजे जगाला रडवणारा, असेच म्हणतील."
गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि । मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ।। ७.१६.
"पौलस्त्यकुळातील राजा, आता तू ज्या वाटेने हवे तसे निर्धास्तपणे जा. माझ्या परवानगीने, राक्षसाधिपती, तू जाऊ शकतोस."
एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् । प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ।। ७.१६.
शंभूने असे सांगितल्यावर लंकेचा राजा स्वतः म्हणाला, "महादेव, तुम्ही जर प्रसन्न असाल तर मी मागतो तसा वर मला द्या."
अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः । राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ।। ७.१६.
"मी देव, गंधर्व, दानव, राक्षस, गुह्यक, नाग आणि इतर बलवान यांच्याकडून अमरत्व मिळवले आहे."
मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः । दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ।। ७.१६.
"माणसे आणि देव यांच्यात फार थोडे मला आवडतात. ब्रह्मा आणि तुझ्याकडून, त्रिपुरांतक, मला दीर्घायुष्य मिळाले आहे."