विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा ह्यगमं कामागं कृतम् । अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः ।। ७.१६.
इच्छेप्रमाणे जाणारा असूनही स्थिर असलेला पुष्पक पाहून, राक्षसांचा राजा आपल्या मंत्र्यांसह विचार करू लागला.
किन्निमित्तं चेच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् । पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत् ।। ७.१६.
माझ्या इच्छेनुसार पुष्पक का जात नाही? या डोंगरावर कुणाचा तरी हा उद्योग असावा का?
ततो ऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः । नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति ।। ७.१६.
तेव्हा बुद्धिमान मारीच म्हणाला, 'राजा, पुष्पक न चालण्यामागे काहीतरी कारण आहे.'
अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् । अतो निष्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम् ।। ७.१६.
किंवा हे पुष्पक धनदाचे वाहन आहे, दुसऱ्याचे नाही; म्हणूनच धनाध्यक्षाशिवाय ते हलत नाही.
इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः । वामनो विकटो मुण्डी नन्दी प्रह्वभुजो बली ।। ७.१६.
अशा संभाषणातच तिथे एक भयंकर, काळा, पिंगट, बुटका, विचित्र, टकलू, नंदी नावाचा, वाकलेल्या हातांचा आणि बलवान असा एक पुरुष प्रकट झाला.
ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो ऽब्रवीत् । नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ।। ७.१६.
मग तो भवाचा सेवक, नंदीश्वर, राक्षसांच्या राजाजवळ आला आणि कोणतीही भीती न बाळगता त्याला बोलू लागला.
निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः । सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम् ।। ७.१६.
दशग्रीवा, परत जा; या डोंगरावर शंकर गरुड, नाग, यक्ष, देव, गंधर्व आणि राक्षसांसह खेळत आहे.
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः । इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात्कम्पितकुण्डलः ।। ७.१६.
हा डोंगर सर्व भुतांसाठी अगम्य केला आहे; नंदीचे हे शब्द ऐकून त्याच्या कानातील कुंडले रागाने थरथरू लागली.
रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः । को ऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः ।। ७.१६.
रागाने त्याच्या डोळ्यांचे बुबुळ लाल झाले; तो पुष्पकातून खाली उतरला आणि 'हा शंकर कोण?' असे म्हणत डोंगराच्या पायथ्याशी गेला.
सो ऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् । दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम् ।। ७.१६.
तिथे त्याने देवाच्या जवळ उभा असलेला, तेजस्वी त्रिशूळ हातात धरलेला आणि दुसऱ्या शंकरासारखा भासणारा नंदी पाहिला.
तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः । प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ।। ७.१६.
त्याचं वानरासारखं मुख पाहून तो राक्षस त्याची थट्टा करत मोठ्याने हसला, जणू काही पावसाळ्यात ढग पाऊस सोडतो तसं.
तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः । अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम् ।। ७.१६.
तेव्हा संतापलेले, शंकरांचे दुसरे रूप असलेले पवित्र नंदी, त्या राक्षसाकडे – समोर आलेल्या दशाननाकडे – बोलू लागले.
यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन । अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ।। ७.१६.
दशानना, तू माझ्या वानर रूपाची उपेक्षा करून, जणू वीज कोसळावी तसं मोठ्याने हसला आहेस.
तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः । उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ।। ७.१६.
म्हणूनच, माझ्यासारखे रूप आणि सामर्थ्य असलेले, माझ्या तेजासारखेच तेज असलेले वानर तुझ्या वंशाचा नाश करण्यासाठी जन्माला येतील.
नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः । युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ।। ७.१६.
त्यांच्या नखांनी आणि दातांनी ते शस्त्रासारखे भयंकर असतील, मनाने अतिशय वेगवान, युद्धासाठी वेडे, बळाने ओसंडून वाहणारे, आणि डोंगरासारखे धावून येणारे असतील.
ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् । व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ।। ७.१६.
ते सर्वजण एकत्र येऊन तुझा प्रचंड गर्व आणि अहंकार, तुझे मंत्री आणि पुत्र यांच्यासह नाहीसा करतील.
किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर । न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ।। ७.१६.
पण आता मी तुला मारू तरी कसा, हे निशाचर? तुला मारायचं नाही, कारण तुझ्या पूर्वीच्या कर्मांमुळे तू आधीच नष्ट झालेला आहेस.
इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।। ७.१६.
त्या महान आत्म्याने – देवाने – असे शब्द उच्चारल्यावर, देवांचे नगारे वाजू लागले आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः । पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ।। ७.१६.
पण त्या नंदीच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून, तो बलवान दशानन त्या पर्वताजवळ गेला आणि असे बोलला:
पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः । तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ।। ७.१६.
माझ्या प्रवासात पुष्पकाची गती ज्या कारणाने थांबली, त्या तुझ्यासाठी मी हा पर्वत उपटून टाकतो, हे रक्षक.
केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् । विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ।। ७.१६.
कशाच्या सामर्थ्याने भोलेनाथ इथे नेहमी राजासारखे खेळ करतात, हे मला समजून घ्यायचं आहे; त्यांना इथे असलेला धोका कळत नाही.
एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते । तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत ।। ७.१६.
असे म्हणून, हे राम, त्याने आपले हात पर्वतावर ठेवले आणि तो पर्वत जोरात हलवू लागला; त्यामुळे तो पर्वत थरथरू लागला.
चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः । चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम् ।। ७.१६.
त्या पर्वताच्या हालचालीमुळे देवांचे गण सुद्धा हादरले; आणि त्या वेळी महेश्वराला बिलगलेली पार्वती सुद्धा हलली.
ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः । पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ।। ७.१६.
मग, हे राम, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हराने, सहजपणे आपल्या पायाच्या अंगठ्याने तो पर्वत दाबला.
पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः । विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ।। ७.१६.
त्यामुळे त्या पर्वताखाली त्याचे हात दाबले गेले आणि त्या राक्षसाचे मंत्री तिथे आश्चर्यचकित झाले.
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा । मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ।। ७.१६.
त्या वेळी, हातांना झालेल्या वेदनेने आणि रागाने त्या राक्षसाने असा मोठा गर्जना केला की, त्याने तिन्ही लोक हलवून टाकले.
मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये । तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। ७.१६.
त्याच्या मंत्र्यांना वाटलं की जणू काही युगाच्या शेवटी वज्राचा प्रहार झाला आहे; त्या वेळी, इंद्रासह सर्व देव सुद्धा हलले.
समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ।। ७.१६.
समुद्र सुद्धा अस्वस्थ झाले, पर्वत हलले; यक्ष, विद्याधर आणि सिद्ध यांनी, 'हे काय?' असं विचारलं.
अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् । तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ।। ७.१६.
तेव्हा त्याच्या मंत्र्यांनी त्याला रडताना पाहून सांगितले, "महादेव, नीलकंठ, उमापती यांना प्रसन्न कर."
तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन । स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ।। ७.१६.
"दशग्रीवा, त्यांच्या शिवाय इथे आपल्याला दुसरा आधार दिसत नाही. स्तुती करून, नम्र होऊन, त्यांच्याच शरण जा."