हतानां गच्छतां स्वर्गं युध्यतां पृथिवीतले । प्रेक्षतामृषिसङ्घानां न बभूवान्तरं दिवि ।। ७.१४.
ज्यांना मारले गेले ते स्वर्गात जात होते, काही पृथ्वीवर लढत होते, आणि ऋषीगण पाहत असताना, आकाश आणि जमीन यात काहीच फरक उरला नव्हता.
भग्नांस्तु तान्समालक्ष्य यक्षेन्द्रांस्तु महाबलान् । धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान् ।। ७.१४.
ते बलाढ्य यक्षराज पराभूत झाल्याचे पाहून, धनाध्यक्षाने आपल्या बलवान हातांनी आणखी यक्षांना पाठवले.
एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः । प्रेषितो न्यपतद्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ।। ७.१४.
याच वेळी, राम, सैन्याने भरलेला आणि बलवान असा संयोधकंटक नावाचा यक्ष पाठवला गेला आणि रणभूमीत उतरला.
तेन चक्रेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः । पतितो भूतले शैलात्क्षीणपुण्य इव ग्रहः ।। ७.१४.
त्याच्या चक्राने मारीच रणात मारला गेला, जणू पुण्य संपल्यावर पर्वतावरून खाली पडलेला ग्रह पृथ्वीवर येतो.
ससञ्ज्ञस्तु मुहूर्तेन स विश्रम्य निशाचरः । तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ।। ७.१४.
क्षणभराने भानावर येऊन, तो निशाचर थोडा विसावला आणि मग त्या यक्षाशी लढला; तेव्हा तो यक्ष पराभूत होऊन पळून गेला.
ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैडूर्यरजसोक्षितम् । मर्यादां प्रतिहाराणां तोरणान्तरमाविशत् ।। ७.१४.
मग तो सोन्याने सजवलेल्या आणि वैडूर्याच्या रजाने पुसलेल्या, पहाऱ्याच्या मर्यादेतील तोरणाच्या दरवाज्यात शिरला.
तं तु राजन्दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् । सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ।। ७.१४.
पण दशलोक, तो निशाचर आत जात असताना, सूर्यभानू नावाचा द्वारपाल त्याला अडवू लागला.
स वार्यमाणो यक्षेण प्रविवेश निशाचरः । यदा तु वारितो राम न व्यतिष्ठत्स राक्षसः ।। ७.१४.
यक्षाने थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी तो निशाचर आत शिरला; पण राम, जेव्हा त्याला रोखले, तेव्हा तो राक्षस थांबला नाही.
ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः । रुधिरं प्रस्रवन्भाति शैलो धातुस्रवैरिव ।। ७.१४.
मग त्या यक्षाने जोरात मारल्यावर, त्याने तोरण फाडले आणि त्याच्या अंगातून रक्त वाहू लागले, जणू पर्वतावरून धातूंचे प्रवाह वाहतात तसे.
स शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः । जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात्स्वयम्भुवः ।। ७.१४.
त्या पर्वतशिखरासारख्या तोरणाने मारला गेल्यावरही, त्या वीराला स्वयंभूने दिलेल्या वरामुळे काहीच इजा झाली नाही.
तेनैव तोरणेनाथ यक्षस्तेनाभिताडितः । नादृश्यत तदा यक्षो भस्मीकृततनुस्तदा ।। ७.१४.
मग त्याच तोरणाने त्याने त्या यक्षाला मारले; आणि त्या क्षणी तो यक्ष दिसेनासा झाला, कारण त्याचे शरीर राख झाले होते.
ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्ट्वा रक्षःपराक्रमम् । ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः । त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा ।। ७.१४.
मग त्या राक्षसाचा पराक्रम पाहून सगळे पळून गेले; घाबरून, काही नदीत, काही गुहेत शिरले, शस्त्रे टाकून दिली, थकलेले आणि चेहऱ्यावर रंग उरला नव्हता.
ततस्ताँल्लक्ष्य वित्रस्तान्यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः । धनाध्यक्षो महायक्षं माणिचारमथाब्रवीत् ।। ७.१५.
मग हजारो घाबरलेले यक्षराज पाहून, धनाध्यक्षाने मोठ्या यक्षाला, माणिचार याला सांगितले.
रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् । शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम् ।। ७.१५.
यक्षराजा, त्या वाईट मनाच्या, दुष्ट वृत्तीच्या रावणाचा वध कर आणि युद्धात निपुण असलेल्या वीर यक्षांचे तू आश्रयस्थान हो.
एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः । वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत् ।। ७.१५.
असं सांगितल्यावर, बलवान आणि जिंकता न येणारा माणिभद्र, हजारो यक्षांसह आणि चार जणांना घेऊन युद्धासाठी पुढे गेला.
ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद्गरैः । अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान्समुपाद्रवन् ।। ७.१५.
तेव्हा यक्षांनी गदा, मुसळ, भाले, शक्ती, तोमर आणि लोखंडी गजांनी राक्षसांवर हल्ला केला.
कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु । बाढं प्रयच्छन्नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः ।। ७.१५.
ते प्रचंड युद्ध करत होते, गरुडासारखे वेगाने फिरत होते. ते एकमेकांना जोरात भिडत, 'मी मागे हटणार नाही—हवे असेल तर द्या!' असे मोठ्याने ओरडत होते.
ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः । दृष्ट्वा तत्तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन् ।। ७.१५.
मग देव, गंधर्व आणि वेदज्ञ ऋषी हे सगळे त्या प्रचंड युद्धाकडे पाहून फारच आश्चर्यचकित झाले.
यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे । महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम् ।। ७.१५.
त्या युद्धात प्रहस्ताने हजार यक्षांचा वध केला आणि महोदराने अजून एक हजार निर्दोष यक्ष मारले.
क्रुद्धेन च तदा राजन्मारीचेन युयुत्सुना । निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ।। ७.१५.
त्या वेळी, राजन, क्रोधाने आणि युद्धाची इच्छा धरून मारीचाने डोळ्याच्या पापणी लवते न लवते दोन हजार यक्षांचा संहार केला.
क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम् । रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन ते ऽभ्यधिका युधि ।। ७.१५.
यक्षांचे सरळ युद्ध कुठे आणि राक्षसांचे मायावी बळ कुठे, हे पाहा! म्हणूनच, पुरुषसिंहा, त्या युद्धात राक्षस अधिक प्रबळ ठरले.
धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे । मुसलेनोरसि क्रोधात्तडितो न च कम्पितः ।। ७.१५.
महायुद्धात धूम्राक्ष आणि मणिभद्र आमने-सामने आले. धूम्राक्षाने रागाने गदा छातीवर मारली, पण मणिभद्र हलला सुद्धा नाही.
ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः । धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह ।। ७.१५.
मग मणिभद्राने गदा फिरवून धूम्राक्षाच्या डोक्यावर जोरात प्रहार केला. त्यामुळे धूम्राक्ष गोंधळून खाली कोसळला.
धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् । अभ्यधावत सङ्ग्रामे माणिभद्रं दशाननः ।। ७.१५.
धूम्राक्ष रक्ताने माखून खाली पडलेला पाहून, दहा डोके असलेला रावण रणांगणात मणिभद्रावर तुटून पडला.
तं क्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम् । शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः ।। ७.१५.
रागाने धावणाऱ्या त्या दहा मुखी रावणावर यक्षांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या मणिभद्राने तीन शक्त्यांनी प्रहार केला.
ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद्रणे । तस्य तेन प्रहारेम मुकुटं पार्श्वमागतम् ।। ७.१५.
युद्धात मणिभद्राच्या मुकुटावर प्रहार झाला. त्या जोरदार आघाताने त्याचा मुकुट थोडा बाजूला गेला.
ततः संयुध्यमानेन विष्टब्धो न व्यकम्पत । तदाप्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः । सन्नादः सुमहान्राजंस्तस्मिन्शैले ऽभ्यवर्तत ।। ७.१५.
युद्ध करत असतानाही तो यक्ष डगमगला नाही. त्या दिवसापासून त्याला 'पार्श्वमौलि' असे नाव पडले. त्या पर्वतावर मोठा गोंधळ उडाला.
ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः । शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः ।। ७.१५.
मग दूरवरून गदा हातात असलेला धनाचा अधिपती, कमळ आणि शंख यांच्या चिन्हांनी सुशोभित, शुक्र आणि प्रौष्ठपद यांच्यासह दिसला.
स दृष्ट्वा भ्रातरं सङ्ख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् । उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले ।। ७.१५.
युद्धात आपल्या भावाचा शापामुळे सन्मान गमावलेला पाहून, त्या बुद्धिमानाने पितामहांच्या वंशाला शोभेल असे शब्द सांगितले.
यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मते । पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ।। ७.१५.
मी तुला थांबवायचा प्रयत्न केला, पण तू समजून घेतले नाहीस. आता या कर्माचे फळ भोगून, नंतर नाशाला गेल्यावर तुला कळेल.